Opfriscursus in een idyllisch landschap

In het beroemde coulissenlandschap van de Achterhoek werd 400 jaar geleden de Tachtigjarige Oorlog uitgevochten. Een fietstocht voert langs de sporen van de strijd.

De Tachtigjarige Oorlog, wat weet ik daar nog van? Eigenlijk alleen de jaartallen: 1568-1648 (begin en eind) en 1600 (slag bij Nieuwpoort). Bij de meesten van u zal het niet veel anders zijn, vrees ik. Maar daar kan verandering in komen, want sinds kort kan deze turbulente tijd al fietsend worden opgeroepen. Dwars door Nederland en Vlaanderen zijn vier routes uitgezet langs locaties waar 400 jaar geleden is gestreden, belegerd en geleden. En dus zet ik mijn fiets op de trein en stap uit in Lievelde. Nergens is tussen 1568 en 1648 namelijk zo hard gevochten als in Twente en de Achterhoek. In die tijd was Groenlo geen pittoresk toeristenstadje, maar een belangrijke vesting, gelegen op de handelsroute tussen Duitsland en de Nederlandse Hanzesteden. En Bredevoort was geen boekenplaatsje met een antiquariaat op elke straathoek, maar een stad van strategisch belang.

In Lievelde fiets ik naar Erve Kots, waar in 1627 een groot kampement van Frederik Hendrik lag. Om een indruk te geven van de omvang: er stonden hier twintig bakovens waarin elke dag 28.000 pond brood werd gebakken!

Iets verderop ligt Groenlo. Grolle of Grol, zoals het destijds heette, was zo strategisch gelegen dat het uitgroeide tot een versterkte vesting. In 1606 was de stad opnieuw in Spaanse handen geraakt. Vandaar dat Frederik Hendrik in 1627 besloot de stad te belegeren. Op zo'n drie kilometer rondom Grol, buiten het bereik van de kanonnen, liet hij een insluitingslinie aanleggen om de stad af te snijden van hulp van buitenaf. Tachtigduizend schansgravers en soldaten werkten er zo hard aan dat de linie na een week klaar was. Een maand later gaf Grol zich over.

Ik fiets door het park, langs de vestinggracht. Op deze weg werden indertijd gevechten gevoerd van man tegen man; nu liggen er huizen met tuintjes. Verderop staat een kanon, de loop gericht op een nieuwbouwwijk. En hoewel de officiële route niet door het centrum gaat, rijd ik er toch even heen. Het carillon van de Oude Calixtuskerk speelt 'Piet Hein' - toepasselijker kan haast niet. Wie met eigen ogen wil zien hoe het er tijdens het beleg van Grol aan toeging, kan in deze kerk terecht voor een multimediashow.

Na Groenlo voert de route een tijdlang door het coulissenlandschap dat de Achterhoek zo geliefd maakt: een idyllisch veengebied met weilanden, bosranden, boomgaarden en moerasjes. Het enige teken van leven zijn de koeien. En er staan kraampjes met potten honing in ruil voor 2,50 euro, te deponeren in een houten bakje.

De Tachtigjarige oorlogkeert weer terug vlak voor Bredevoort, bij het kasteeltje 't Walfort. Hier heeft een Staats kampement gelegen. Je hebt er wel een flinkse dosis fantasie voor nodig; het kasteeltje is een bovenverdieping kwijtgeraakt en doet nu dienst als doodgewone boerderij. Ook in Bredevoort is veel verloren gegaan. In 1597, toen prins Maurits de stad op de Spanjaarden veroverde, brandde de St. Joriskerk uit. Vijftig jaar later ontplofte na een blikseminslag de kruittoren van het kasteel en ging een groot deel van het stadje verloren.

Even doortrappen en ik ben bij het klapstuk: de Engelse schans, aangelegd om het kampement van Frederik Hendrik bij Erve Kots te beschermen. De meeste restanten van het beleg van Groenlo zijn tijdens ruilverkavelingen geëgaliseerd. De Engelse schans is er nog, want die lag in bosgebied dat niet geschikt was voor landbouw. In 1945 is het terrein aangekocht door de Motor- en Autoclub Lichtenvoorde, die de restanten van de wallen, bastions en droge gracht gebruikte als crossbaan. Na de aanleg van een nieuwe crossbaan groeide het bos over het oude belegeringswerk.

Inmiddels is de Engelse schans gereconstrueerd en ligt hij er bij zoals in de zomer van 1627. Wie het tot nu toe nog steeds niet is gelukt de Tachtigjarige oorlog te 'voelen', krijgt hier alsnog een kippenvelmoment. Er is weinig verbeeldingskracht voor nodig om de duizenden soldaten voor je te zien die in deze verschansing gelegerd zijn geweest.

Wie zich verder wil verdiepen in deze vergeten oorlogsjaren, hoeft alleen maar de computer aan te zetten. Op 'circumvallatielinie.nl' en 'engelseschans.nl' kun je eindeloos heen en weer surfen tussen 1568 en 2013. En krijg je vanzelf zin in de fietstocht.

Engelse en Franse schans
In het landschap rondom Groenlo zijn nog resten te vinden van de insluitinglinie. De schansen werden vernoemd naar de huurlingen die het grootste aandeel hadden in het graafwerk: vandaar de benaming Hollandse, Engelse, Friese en Franse schans. De Engelse schans is in ere hersteld (links) de Franse schans werd tijdens de droge zomer van 2003 vanuit de lucht ontdekt door de piloot Martin Grevers. Hij zag de stervormige omtrek als een groene verkleuring in een geel verdord maïsveld (rechts).

Vier routeboekjes
Het project 'Fietsen & Tachtigjarige Oorlog' bestaat uit vier fietsroutes. Deel 1 (de 'Tien-Jaren, het succes van Prins Maurits') begint in Bergen op Zoom en gaat via de Achterhoek naar Delfzijl. Deel 2 ('Holland') loopt van Heiligerlee via Stavoren en Enkhuizen naar Dordrecht. Deel 3 ('Zeeland') behandelt de perikelen rond Schelde en Zeeuwse wateren. Deel 4 ('Vlaanderen') gaat van Antwerpen naar de Noord-Franse stad Grevelingen, waar de Armada is verslagen. Elke fietsroute heeft een boekje met achtergrondinformatie, verhalen, foto's, routekaarten en detailkaarten. Het exemplaar (deel 1) ziet er prachtig uit, jammer alleen dat sommige teksten in tenenkrommend Nederlands zijn geschreven.

Naar de Achterhoek
De ongeveer 2000 km lange fietsroute 'Tien Jaren, het succes van Prins Maurits' is opgedeeld in etappes die meestal beginnen en eindigen op een NS-station. De route is bewegwijzerd met bordjes waarop een lans is afgebeeld (de punt van de lans geeft de richting aan). De afzonderlijke routekaarten zijn verkrijgbaar bij VVV-kantoren. De hier beschreven route is 41,3 km lang, maar is in te korten tot 25 km. Start- en informatiepunten: de Toeristische Overstappunten Erve Kots in Lievelde, Marveld in Groenlo, Slingeplas in Bredevoort en Beneman in Vragender.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden