Opera voor een onstuimige vrouw

In opdracht van de ZaterdagMatinee componeerde Klas Torstensson 'Arcadia 1689', over een onstuimig type: de zeventiende-eeuwse Zweedse koningin Christina.

De zeventiende-eeuwse Zweedse koningin Christina deed alles wat de God van Luther verboden had: ze bekeerde zich tot het katholicisme, deed afstand van de troon, wilde niet trouwen en wilde geen kinderen. Ze vertrok naar Rome en omringde zich met kunst, literatuur en poëzie. Fantastisch materiaal voor een componist met gevoel voor drama en een lenige geest: Klas Torstensson (Nässjö, Zweden, 1951). In opdracht van de ZaterdagMatinee schreef hij 'Arcadia 1689', genoemd naar de Academia dell'Arcadia, die zijn kunstminnende landgenote van weleer stichtte.

Hoewel, landgenote, Torstensson woont al sinds 1973 in Nederland en is hooguit zes weken per jaar in Zweden. Maar toch: "Met zo'n verhaal slaat mijn fantasie op hol, en ook het feit dat het een stuk Zweedse historie is, spreekt me erg aan. Ik heb haar eerder een plaats gegeven, in de liederencyclus 'In großer Sehnsucht' uit 2004. Mijn vaderland betekent veel voor me. Dat hoor je aan mijn muziek, ik maak er creatief gebruik van, de leegte, een ijsvlakte in noten. Mijn Nederlands is best aardig, maar het is nog steeds vanzelfsprekender om Zweeds te praten. Ik heb nooit overwogen om een Nederlands paspoort te nemen, dat zou als verraad voelen.

"Een paar weken geleden stond ik in Christina's slaapkamer in het Romeinse palazzo waar ze stierf in 1689. De compositie begint daar ook, met dat beeld. Je volgt in 'Arcadia' een stukje van haar leven, maar dan in omgekeerde volgorde. Ik begin met haar dood, de drukte in de straten van Rome, schreeuwende marktkooplui, maar ik eindig met mijn eigen roots, het platteland van Zweden. De koebellen zijn geluiden uit de bossen daar, en die klonken ook op de zeven heuvels van Rome."

Geroofde kunstschatten

Hoe was dat, op de plek te zijn waar Christina heeft verbleven, iemand met wie je tijdens het compositieproces zo'n anderhalf jaar hebt doorgebracht? "Die kamer is een vreselijke ruimte, helemaal versierd met plafondschilderingen, volgehangen met kunstwerken. Ik zou er gek van worden als ik daar moest slapen, ik snap niet hoe ze dat heeft gedaan. Zo ging dat in die tijd. Een paleis vol kunst, ongelofelijk. Ze was niet alleen mecenas, maar ook verzamelaar. Al die geroofde kunstschatten uit de Dertigjarige Oorlog..."

Iemands voetstappen volgen heeft iets romantisch, toch? "Ach, mijn verbeelding is belangrijker dan hoe het echt was. Het Rome van nu klinkt en ruikt anders dan het Rome van toen. Dat klopt ook: de teksten die ik gebruik, geselecteerd na grondig onderzoek, daarvan heb ik geen lettergreep zelf verzonnen. Maar ondertussen verzin je natuurlijk een dergelijke quasiverhaallijn zelf. Ik denk dat ze helemaal niet zo'n prettige vrouw was, ze stonk waarschijnlijk, had een slecht gebit en een beetje een bochel. Maar wacht maar totdat je de muziek hoort, die is zeer romantisch."

Het Groot Omroepkoor repeteert, onder leiding van Gijs Leenaars, en zoals de partituur aangeeft, rinkelen een sopraan en een alt zo nu en dan met een klein liturgisch handbelletje. Torstensson schreef met 'Arcadia 1689' een werk van ruim een halfuur voor gemengd koor, a capella, opgebouwd uit een proloog, vier madrigalen en een epiloog. Het madrigaal - een meerstemmige vocale compositie op een niet-religieuze tekst - was in de tijd van Christina een gangbaar genre. Zo schreef haar hofcomponist Alessandro Scarlatti een madrigaal dat Torstensson citeert in zijn eigen werk: 'O morte'. "Ik bouw op die paar maten Scarlatti verder, verdicht de muziek, maak haar gecompliceerder. Klinkt een beetje als Scarlatti goes Max Reger."

'Arcadia' is het eerste koorwerk dat Torstensson componeerde sinds 'Isogloss' uit de jaren tachtig. "Dit is heel mild vergeleken bij wat ik toen deed, het koor mag lekker zingen. Inmiddels ben ik getrouwd met een zangeres, dan leer je wel wat over vocaal schrijven. Ik ben vader geworden. Met kinderen kun je niet vasthouden aan een bepaalde rigiditeit, dan komen liefde en tederheid in het spel. Het kleurenspectrum in mijn muziek is met de jaren verbreed. Tel daar het ouder worden bij op en je hebt een natuurlijke muzikale ontwikkeling. Ik voel het als een verrijking van mijn muziek.

"Toen ik mijn opera 'De expeditie' schreef, eind jaren negentig, kreeg ik verwijten: 'Dat kun je toch niet maken, Torstensson, jij was toch die diehard Xenakis- en Varèse-adept, en nu kom je met nationaalromantiek, het gaat de verkeerde kant op met je.' Ik heb niet het idee dat ik mijn verleden verloochen door er iets aan toe te voegen, namelijk tonaliteit. Als ik over de liefde tussen Christina en kardinaal Azzolino schrijf, kan ik niet zonder tonaliteit.

Happen naar adem

"Ik zie de tekst, en de muziek komt vanzelf. Sommige dingen gaan makkelijk en op andere moet ik heel lang broeden. Ik doe lang over een stuk, want ik schets met potlood, ik werk niet op de computer. Tekstmontage, daar begon het mee, teksten in het Zweeds, Latijn, Italiaans en Frans; brieven van Christina, poëzie, historisch materiaal. Het koor zingt trouwens niet de hele tijd, er klinkt ook gezucht en gefluister, er worden kreten geslaakt.

"Het vierde madrigaal begint met zacht geklingel, en dan zoemt het koor een beetje. De zangers mogen zelf de toonhoogte kiezen, ze happen naar adem. Ze kunnen als individuen iets toevoegen aan het werk. Wat je hoort is een soort toestand waarin iets gebeurt, zonder noodzaak. Die loopt over in de tekst, in materiaal dat te maken heeft met exorcisme en heksenjachten.

"Als je een portret van Christina wil, kun je beter een boek lezen. Maar de optelsom van deze madrigalen levert toch een aardig beeld van wie ze was: dat zit 'm mede in de Zweedse en Italiaanse klankreminiscenties. Het is niet mijn bedoeling geweest om een portret van Christina te schetsen, dat gaat ook niet, je moet ervan proeven. Ze is een vehikel geweest om mijn muzikale ideeën vorm te geven."

'Arcadia 1689': wereldpremière 21 maart om 13:30 uur tijdens de ZaterdagMatinee in het Amsterdamse Concertgebouw. Info: klastorstensson.com; concertgebouw.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden