Opera-trilogie Mozart deels geslaagd. Maar ’Don Giovanni’ kan in de prullenbak.

In Mozarts ’Così fan tutte’ vraagt Fiordiligi zich wanhopig af hoe alles in één dag zó kon veranderen. Veel bezoekers van de Mozart/Da Ponte-trilogie, die De Nederlandse Opera vanaf vrijdag op drie achtereenvolgende avonden in première bracht, zullen zich dezelfde vraag hebben gesteld. Hoe kon men van een kleurrijk, levendig en spits geregisseerde ’Così fan tutte’, precies één dag later terechtkomen in de saaie, taaie en morsige ’Don Giovanni’, waarin het aantal diep-psychologische lagen minstens overeenkwam met de hoeveelheid matrassen op het toneel? Om dan een dag later weer uit te komen bij de heldere, koud-esthetische en geestige enscenering van ’Le nozze di Figaro’?

De trilogie, geregisseerd door het duo Jossi Wieler en Sergio Morabito, vertoonde, kortom, een enorme stijlbreuk. Afgaand op het exorbitante boe-geroep na afloop en vóór het begin van de tweede akte van ’Don Giovanni’, konden maar weinigen uit de voeten met deze tegendraadse enscenering, die in eerste instantie alleen maar tegendraads lijkt om de tegendraadsheid.

Dat is natuurlijk niet zo, omdat Wieler en Morabito intelligente theatermakers zijn, die echt wel hebben nagedacht over deze ’opera der opera’s’. Maar of al dat gepeins ook spannend drama oplevert, is een vraag die beiden zich nog maar eens moeten stellen.

Gevoelens van vreugde, verrassing, ergernis, onbegrip en pure woede wisselen elkaar af bij de bezoekers. Wil je de regisseurs het ene moment de hel insturen, waar Don Giovanni eigenlijk in terecht hoort te komen, het andere moment wil je ze omhelzen voor zoveel inzicht, inventiviteit en gevoel voor detail. Wil je dirigent Ingo Metzmacher het ene moment bewieroken om zijn meesterlijke muzikale ideeën, het andere moment wens je dat hij nooit meer een Mozart-partituur onder handen neemt.

Voor zijn directie van ’Don Giovanni’ werd Metzmacher afgelopen zaterdag aan het eind op een lawine aan boe’s getrakteerd. Natuurlijk trad hier deels een domino-effect op: de als mislukt ervaren enscenering werkte door in de muzikale beleving van de aanwezigen. Maar het was ook tekenend dat geen van de zangers in ’Don Giovanni’, de hier debuterende Cora Burggraaf als Zerlina uitgezonderd, het hoge niveau haalde van de collega’s in de zusteropera’s – terwijl ze die collega’s soms zelf waren!

Aan het muzikale aandeel van de trilogie kleeft vooral en voortdurend onrust. Onrust die door Metzmachers slag wordt veroorzaakt. Zijn inzet is bewonderenswaardig, maar eigenlijk weet hij in geen enkele van de drie opera’s een consistente, uitgebalanceerde muzikale lijn uit te zetten. Dat uit zich niet alleen in de vele ontsporingen tussen bak en bühne, en het zijn er echt irritant veel, maar ook in het ontbreken van een bindende visie op de partituren. Als Mozart-dirigent valt Metzmacher drie avonden lang genadeloos door de mand.

De enige keer dat de voorstelling klopt en Metzmacher boven de muziek uitstijgt, is in Figaro’s aria ’Aprite un po’ quegl’occhi’ – formidabel gezongen door Luca Pisaroni. Dan is het ook meteen bloedmooi en meeslepend.

Het Nederlands Kamerorkest treft voor deze muzikale bloedarmoede weinig blaam. Je kunt je alleen wel afvragen waarom er zo nodig op authentieke hoorns gespeeld moet worden als dat zo nadrukkelijk steeds misgaat. De klank van de oude hoorns en trompetten is wel prettig en passend bij het non-vibratospel van de strijkers, maar de speltechniek laat vooralsnog veel te wensen over.

Een wonder dat sopraan Sally Matthews (Fiordiligi) tussen die haperende hoorns zo groots overeind blijft in haar aria in de tweede akte van ’Così’. Matthews is de absolute ster van de trilogie en werd afgelopen weekend ook het langst en heftigst toegejuicht.

Is het de moeite waard om Mozarts drie Da Ponte-opera’s zo pal achter elkaar te ondergaan? Bijzonder is het zeker en ook al is door het artistieke team de laatste tijd vooral gehamerd op de grote verschillen tussen de drie werken, overeenkomsten dienen zich bijna vanzelf aan. Overal zijn de gierende hormonen aan het werk, of het nu in de vakantiekolonie van ’Così’ is (een soort ’Grease’ in de Ikea), in de ’ondode’ burgerbeddenwereld van ’Don Giovanni’ of in de koele autosalon van ’Le nozze di Figaro’. In alledrie werken wordt verkleed, er wordt ontmaagd, er worden medicijnen geslikt, er wordt getrouwd, er wordt bedrogen en er wordt vergeven – het leven in een notedop.

Muzikale schakels zijn er ook. In de ’Nozze’ heeft Basilio de champagne-aria van Don Giovanni als ringtone op zijn mobieltje, in ’Così’ improviseert de gitarist die de recitatieven doet Barbarina’s ariaatje uit de ’Nozze’ en vlak voordat Fiordiligi in ’Così’ verleid wordt, klinkt even de verleidingsaria uit ’Don Giovanni’.

Als je aan meesterwerken gaat morrelen, gaat er onherroepelijk iets wezenlijks verloren. Mozart en Da Ponte hebben immers net zolang geschaafd tot het meesterwerken waren.

Veel is in deze trilogie leuk en opzienbarend, maar veel is ook onnodig onlogisch en het strakke concept voor ’Don Giovanni’ wordt een dwangbuis waarin ademhalen haast onmogelijk wordt.

Titelrolvertolker Pietro Spagnoli is de grootste vocale tegenvaller, meer een Don Pasquale dan een Don Giovanni. En de arme Leporello van de goed zingende José Fardilha wordt in deze productie tot bijna niets gedegradeerd.

Zelfs Charlotte Margiono (Elvira) en Marcel Reijans (Ottavio) vallen hier tegen en zijn een dag later als Marcellina en Basilio veel beter op dreef. Naast Sally Matthews, Cora Burggraaf en Luca Pisaroni zijn het vooral Danielle de Niese (Despina en Susanna) en Maite Beaumont (Dorabella en Cherubino) die voor vocaal feest zorgen. De graaf en gravin van Gary Magee en Cellia Costea vallen wat tegen en voor de Griekse Myrtò Papatanasiu (Donna Anna) klonk afgelopen weekend boegeroep.

’Così’ en ’Nozze’ kunnen in reprise, ’Don Giovanni’ kan in de prullenbak. Dan maar geen trilogie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden