Opera Forum, waar jong Nederlands talent een kans kreeg, is niet meer

Vorige week, na de opvoering van Puccini's opera 'Madama Butterfly' in de Amsterdamse Stadsschouwburg, beklom Charlotte Margiono plotseling de Buhne om hem twee Pruisische kaarsenstandaards en een boekje met een 40-tal brieven te overhandigen.

Brieven waarin Nederlandse solisten hem bedanken voor wat hij in al die jaren voor de vaderlandse opera betekend heeft. "Om van te huilen van ontroering" , zegt August Haltmayer (55), artistiek leider van het operagezelschap Forum.

Charlotte Margiono, die momenteel furore maakt in de produktie 'Figaro' van de Nederlandse Opera, zong ooit een van haar eerste grote rollen bij Forum. Zoals zoveel operazangers en -zangeressen van Nederlandse bodem in de achterliggende 38 jaren hun eerste kans kregen bij het oostelijke gezelschap.

Gisteren viel het doek voor Forum. In de Twentse Schouwburg in Enschede stond August Haltmayer voor het laatst in de orkestbak om de door Forum als zwanenzang gekozen 'Butterfly' te dirigeren. Wat de toekomst voor de kleine 200 personeelsleden van het gezelschap, onder wie 36 koorleden en 105 musici zal brengen, is onduidelijk.

Vaststaat in elk geval dat Forum Filharmonisch, dat de laatste tien jaren als vast begeleidingsorkest bij de produkties van Opera Forum fungeerde en onder dezelfde directie en bestuur resorteerde, in afgeslankte vorm blijft bestaan. Van de 105 formatieplaatsen zullen er slechts 79 overblijven. Op de resten van Opera Forum zal de Nationale Reisopera worden gebouwd. Een groot deel van het personeel van de opera-tak van Forum zal in dienst kunnen treden bij het nieuwe gezelschap, maar de verwachting is dat er ook hier minstens 15 mensen zullen worden ontslagen. De leden van het koor ontspringen vrijwel zeker de dans, maar voor de decorbouwers, costumieres, p.r.-mensen en het administratieve personeel breekt een onzekere tijd aan.

Geen plaats

August Haltmayer, de verpersoonlijking van Forum, weet wel waar hij aan toe is. Hij heeft te horen gekregen dat voor hem in de nieuwe organisatie geen plaats zal zijn. Guus Mostart, tot voor kort artistiek directeur bij de opera in Vancouver, wordt artistiek leider van de Nationale Reisopera en voor twee kapiteins is de brug van het nieuwe gezelschap te klein.

Haltmayer beleefde naar eigen zeggen bij Forum "de mooiste jaren van zijn leven. De sfeer die bij Forum heerste, tref je bij geen enkele andere opera in Europa aan. Ik noemde het altijd een gezelschap zonder intriges. Natuurlijk waren er ook bij ons tegenstellingen op het persoonlijke vlak, maar nooit zo extreem als bij andere gezelschappen. Weet u: musici en operazangers zijn mensen met een groot ego; individualisten en sommige zelfs egosten. In dit wereldje spelen jaloezie en roddel een belangrijke rol. Bij Forum was dat veel minder dan elders" .

Haltmayer begon in 1974 bij Forum als tweede dirigent. In 1986 werd hij muzikaal leider van de opera en twee jaar geleden artistiek leider. Maar hij maakte vooral naam als man met een fijne neus voor talent. Vanwege het eeuwige geldgebrek kon Forum het zich niet permitteren 'grote namen' aan te trekken. Het moest altijd goedkoop. "Solisten die al naam hebben gemaakt" , weet Haltmayer, "kosten tussen de 8 000 en 10 000 gulden per voorstelling. Wij konden nooit hoger dan gemiddeld 3 000 gulden gaan. Meer liet het budget niet toe."

Zo werd Forum, tegen wil en dank, een gezelschap waar jong Nederlands zangtalent een kans kreeg. Henk Smit, Henk Poort, Ernst Daniel Smit en Charlotte Margiono, om er maar een paar te noemen, zongen er hun eerste grote rollen. "Ik denk dat er in de loop der jaren zo'n 50 jonge zangers en zangeressen bij Forum hun eerste echte kans hebben gekregen" , zegt Haltmayer. "Ik vraag me af waar die straks naar toe moeten. Guus Mostart is van plan het aantal produkties terug te brengen naar drie per jaar en meer geld uit te trekken voor solisten. Voor jong talent uit Nederland zal er dan geen plaats zijn. Pas afgestudeerde conservatoriumstudenten zullen noodgedwongen in het buitenland aan de bak moeten zien te komen."

Wat hem bitter stemt, zegt Haltmayer, zijn de krokodilletranen die hier en daar worden geplengd bij het verscheiden van Forum. "Ik vind het hypocriet, als ik in de krant lees, dat het jammer is dat een gezelschap moet verdwijnen, dat zo goed presteert als het met 'Butterfly' deed. De waarheid is dat Forum al die jaren als rode lap heeft gefungeerd voor recensenten. Arrogantie jegens de provincie was het. Ik ben ervan overtuigd, dat Forum nooit was verdwenen als wij onze thuishaven in Utrecht of Den Haag hadden gehad. Sommige recensenten kwamen alleen naar onze premieres om ons te kunnen afbranden. Natuurlijk, wat slecht is, is slecht. Maar die vooringenomenheid, daar heb ik me vaak over opgewonden."

Wat een wedstrijdverslag is voor de profvoetballer, is de recensie voor musici, zangers, zangeressen en dirigenten. Hoewel hij er doorgaans maagpijn van zegt te hebben gekregen, is Haltmayer de recensies altijd blijven lezen. "Een vorm van masochisme? Ach, je wilt gewoon weten wat er over je werk geschreven wordt. En we hebben natuurlijk ook best goede recensies gehad. 'Madama Butterfly' is goed ontvangen. Dat merk je aan de belangstelling. Onze afscheidstournee trok overal volle zalen. Ik hoorde van Henk Poort dat er in Amsterdam bijkans is gevochten om kaarten."

Het verhaal over Forum is een verhaal over geld. Of liever gezegd geldgebrek. Sinds Opera Forum Filharmonisch in 1983 onstond uit een fusie tussen Opera Forum en het Overijssels Filharmonisch Orkest, draagt de organisatie een zware schuldenlast. Erop speculerend dat er meer overlevingskansen zouden zijn bij schuldsanering, werd het tekort in vier jaar teruggebracht van 4,5 miljoen tot 8 ton. Op de kosten van de produkties moest verder worden bezuinigd. Haltmayer vertelt met enige gene hoe hij erin slaagde om decor en kostuums voor Alban Bergs opera 'Wozzeck', die deel uitmaakte van de laatste Forum-cyclus, voor een 'vriendenprijsje' van nog geen 20 000 Duitse marken te huren bij de Opera van Koln. "Het was altijd woekeren met geld. Het hele Oostblok ben ik afgereisd op zoek naar goedkoop goed operatalent. Dan kreeg je een tip dat er ergens in Varna, aan de Zwarte Zee in Bulgarije, een goede 'Tosca' zou staan, en dan ging je. En dan kwam je daar en dan bleek haar stem de reis niet waard geweest te zijn. Zo is het vaak gegaan."

Het heeft niet mogen baten. Opera Forum is niet meer. De Nationale Reisopera brengt pas volgend najaar zijn eerste produktie. Om in die periode aan de vraag naar opera te kunnen voldoen, heeft de Twentsche Schouwburg, de thuishaven van Forum, voor het komende seizoen de opera van Krakow (Polen), de nationale opera van St. Petersburg en de nationale opera van Litouwen gecontracteerd. En dat doet August Haltmayer pijn. "Let maar op" , voorspelt hij, "over een paar jaar is ook het nieuwe gezelschap uit Enschede vertrokken. Het orkest, Forum Filharmonisch, zal wel blijven bestaan, maar zal niet het vaste begeleidingsorkest van de Nationale Reisopera zijn. Daarvoor zullen verschillende orkesten worden ingehuurd. Dat gaat logistieke problemen geven. En het eind van het liedje zal zijn dat de Nationale Reisopera uit Enschede verdwijnt."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden