Opening IDFA: een musicalachtige band tussen beeld en geluid.

door Belinda van de Graaf

Het International Documentary Festival Amsterdam (IDFA) begint vanavond met ’4 Elements’, het indrukwekkende debuut van de Nederlandse regisseuse Jiska Rickels.

Vier jaar lang reisde de jonge filmmaakster met een kleine filmploeg over de wereld, van Alaska naar Siberië, om een nieuw verhaal te vertellen over de oerelementen. ’4 Elements’ is een van de kandidaten voor de Joris Ivens Award, de hoofdprijs van het festival.

Een paar jaar geleden baarde Rickels (29) al opzien met ’Untertage’, haar afstudeerfilm van de Nederlandse Film en Televisie Academie. Ook toen nam ze een kijkje over de grens, in het Duitse Ruhrgebied waar nog mijnwerkers actief waren.

Met een oude Bolex-camera, eens behorend tot de standaarduitrusting van Russische spionnen, daalde ze 1200 meter diep in een steenkolenmijn af, om terug te keren met een wonderschone, impressionistische film over een ondergrondse wereld. Ontroerend waren vooral de beelden van de roetzwarte mannen die na gedane arbeid samen een sigaretje rookten en elkaars ruggen boenden. Pure poëzie.

Rickels: „Ik had voor ’Untertage’ een stimuleringsprijs gekregen van 10.000 euro en begon eigenlijk gewoon een beetje na te denken hoe ik dat project verder kon ontwikkelen, hoe ik een vervolg kon maken. Ik merkte dat ik nog steeds veel interesse had voor zware, riskante beroepen. En geleidelijk aan ontstond het idee om ’Untertage’ als onderdeel van een vierluik te gebruiken, waarin ik naast ’aarde’ ook de andere drie elementen ’vuur’, ’water’ en ’lucht’ kon behandelen. Met dat plan belandde ik dus in het gezelschap van Russische bosbrandbestrijders in Zuid-Siberië, Amerikaanse krabvissers op de Beringzee in Alaska en Russische kosmonauten die in het kader van het International Space Station (ISS) in de ruimte worden gelanceerd.”

Rickels wil haar onderneming wel vergelijken met een expeditie. Ondanks goede voorbereidingen waren er gevaren, vooral op de vissersboot in de Beringzee. Als je de beelden ziet die Rickels aan boord opnam, word je zelf bijna zeeziek, zo gevaarlijk stormachtig gaat het er aan toe. Als een volleerd jazzmusicus laat ze even later ook de rust terugkeren. Ze registreert hoe alles aan boord zachtjes wordt gewiegd op de golven, hoe een lepel in een pan danst, hoe er geleidelijk een soort musical ontstaat, zulke hechte banden smeedt ze tussen beeld en geluid.

Rickels: „Voor het geluid en de muziek in de film heb ik heel nauw samengewerkt met Tom Bijnen, de sound designer, en mijn vader Horst Rickels, die componist en klankkunstenaar is. Die kwam bijvoorbeeld met samples van orgelpijpen, niet-realistisch geluid. Ik denk wel dat ik van mijn vader de zin voor het experiment heb meegekregen. Op veertienjarige leeftijd werkte ik al mee aan zijn muziektheaterproducties, dat was leuk en spannend, en tegelijkertijd leerde ik luisteren naar experimentele muziek.”

Een documentaire als ’Our Daily Bread’, vorig jaar op het IDFA en binnenkort in de bioscoop, vond Rickels prachtig. Ze besloot na het zien van die film vegetariër te worden, zo ernstig was ze aangedaan door de beelden. Ze beklemtoont dat ze met haar film niet zo sturend wil zijn, al heeft ze, geeft ze toe, ook niet voor niets op dit moment een film gemaakt waarin de mens te zien is in strijd met de elementen.

Rickels: „In de opbouw van de film zie je wel welke ideeën ik heb over mens en machine. In het eerste deel in Siberië, dat bijna iets archaïsch heeft, heerst wel iets van saamhorigheid tussen de brandblussers die met hun handen werken en met elkaar.”

„In het laatste deel waarin ik de zware trainingen van de Russische astronauten volg, zie je dat de mens niet meer mét een machine werkt, maar ín een machine stapt. De mens beweegt niet meer, maar wordt bewogen. En kameraadschap is hier vrijwel verdwenen.”

„Ja, ik stel wel vragen over die machines waarmee we ons omringen. In materieel opzicht gaat het misschien ontzettend vooruit, we kunnen van alles aanschaffen, en we kunnen ons van alles permitteren, maar in emotioneel opzicht vraag ik me wel eens af hoe we er eigenlijk voorstaan. Hoe mensen steeds meer van elkaar verwijderd raken. Vragen die ik mezelf stel, stelt ieder mens zich bij tijd en wijle. Waar komen we vandaan? Waar gaan we naar toe? Wat doen we hier? Altijd hebben mensen geprobeerd die vragen te beantwoorden.”

„In teksten van de Griekse filosoof Empedokles worden de vier elementen uiteindelijk aangeduid als basis waar alles uit voort komt, waar alles uit opgebouwd is. Er is natuurlijk heel veel geschreven over de vier elementen, ook wel wat esoterische, beetje zweverige teksten. Ik vond het wel mooi om het weer terug naar de oorsprong te brengen, naar Empedokles. Degene die er ergens voor Christus al over schreef.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden