Openheid kan averechts werken als burger ziet wat er fout gaat

'Dat openheid niet automatisch leidt tot meer vertrouwen, is strijdig met wat politici denken en met de publieke opinie.'Beeld ANP

De populaire stelling dat openheid bij gemeenten het vertrouwen van burgers in de overheid bevordert, klopt niet. Als mensen een kijkje wordt gegund in de keuken, dan kunnen ze er zelfs sceptischer van worden dan ze waren.

Overheden doen het niet gauw goed, concludeert bestuurskundige Stephan Grimmelikhuijsen in zijn onderzoek, waarop hij vrijdag aan de Universiteit Utrecht promoveert. Geven zij niet alle informatie die ze hebben, dan worden burgers wantrouwend. Wat heeft hun gemeente te verbergen?

Maar als overheidsinstellingen openheid van zaken geven over hoe beslissingen tot stand komen, dan zien burgers dat niet alles vlekkeloos verloopt. Er is gesteggel in de gemeenteraad, er wordt lang vergaderd, bestuurders komen misschien terug op eerdere beloften.

Strijdig met bestuurskundige theorie
De conclusie van burgers kan dan ook zijn, zegt Grimmelikhuijsen, dat burgers hun gemeente veel minder efficiënt en effectief vinden dan ze vooraf dachten. Hun vertrouwen in de overheid neemt op zo'n moment niet toe, maar af. Anderzijds waarderen ze het wel dat de gemeente eerlijk is over wat er is gebeurd.

Dat openheid niet automatisch leidt tot meer vertrouwen en het zelfs soms ondermijnt, is volgens de promovendus strijdig met de bestuurskundige theorie, met wat politici denken en met de publieke opinie. "Transparantie wordt gezien als een panacee voor alles wat misgaat bij overheidsorganisaties", schrijft Grimmelikhuijsen.

Dat is in de jaren tachtig begonnen, zegt hij. Amerikaanse ideeën over 'nieuw publiek management' kregen ook hier voet aan de grond. Het devies was: opereer als een bedrijf, laat zien wat je doet, en lever waar voor je geld. Dat denken kreeg een krachtige impuls door de opkomst van internet. Informatie is altijd en overal beschikbaar.

'Wetten zijn als worstjes'
Maar daarmee nemen ook de verwachtingen toe van wat openheid vermag. Minister Donner van binnenlandse zaken zei vorige zomer dat overheidstransparantie haar grenzen heeft. "Wetten zijn als worstjes, je kunt maar beter niet zien hoe ze worden gemaakt", aldus de minister.

Wat zou bestuurskundige Grimmelikhuijisen gemeenten adviseren? "Als je transparant wil zijn, doe het dan goed", vindt de onderzoeker. "Snel, begrijpelijk, up to date, compleet." Maar hij waarschuwt ook er niet te veel van te verwachten. Het vertrouwen groeit niet door meer openheid, het blijft maximaal op hetzelfde niveau.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden