Openbare aanbesteding fnuikt creatievelingen

Architecten en ontwerpers zien innovatie-ambitie stuklopen op Nederlandse overheid

BRUSSEL - Het zijn niet zozeer de Europese aanbestedingsregels die architecten en ontwerpers in onnodige problemen brengen. Vooral de strenge Nederlandse interpretatie ervan zit de twee creatieve branches dwars, blijkt uit een rondgang door Trouw. Ze zien veel pogingen tot innovatie gesmoord worden in ambtelijke bezuinigingsdrift en angst bij de overheid om te falen.

"In Nederland heerst eurobraafheid", zegt Fred Schoorl, directeur van de Bond van Nederlandse Architecten (BNA), waarbij 1300 bureaus zijn aangesloten. "Overheden hanteren de Europese regels strikter dan nodig en zijn bang door Brussel op de vingers te worden getikt."

De matige innovatiekracht was een van de vele factoren die Nederland deze week deden dalen van de vijfde naar de achtste plaats op de wereldranglijst van concurrerende economieën. Zowel de architectuur als de ontwerpbranche behoort tot de creatieve industrie, een van de negen topsectoren die de Nederlandse overheid en het bedrijfsleven als innovatiespeerpunten hebben benoemd.

De Nederlandse omgang met de Europese aanbestedingsrichtlijnen lijkt lijnrecht in te gaan tegen deze ambities.

Sinds 2004 zijn overheden in de EU verplicht om opdrachten boven een bepaald drempelbedrag openbaar aan te besteden. Daar komen veel procedures bij kijken. Volgens Schoorl zijn de gestelde eisen vaak onrealistisch. "Neem de eis om referentieprojecten te presenteren over de afgelopen drie jaar. Je hoeft er niet voor doorgeleerd te hebben om te weten dat dit voor de meeste architecten zeker in deze crisistijd niet haalbaar is."

De eisen over ervaring en omzet zetten talentvolle nieuwkomers buitenspel. Ook kiest de overheid doorgaans voor de goedkoopste aanbieder. "Dat prikkelt natuurlijk absoluut niet tot innovatie", zegt Schoorl.

"Openbare aanbestedingen hebben de werkelijkheid van ons beroep sinds begin deze eeuw enorm veranderd", zegt Kitty de Jong, adviseur van de Beroepsorganisatie Nederlandse Ontwerpers. Zij is ook bestuurslid van de Europese koepel Beda, die 400.000 ontwerpers vertegenwoordigt. "Opdrachtgevers vragen vaak al in de beginfase onbetaalde inhoudelijke voorstellen, waarvan de meeste in de prullenbak verdwijnen. Het is ook enorm juridisch geworden. Dat staat haaks op wat de Nederlandse overheid met de creatieve sector wil. Innovatie biedt kansen voor heel Europa, als overheden en de creatieve industrie ten minste goed samenwerken."

Schoorl van de architectenbond wijst op de 'creatieve uitputting' door de aanbestedingsprocedures. "In 2011 bleek dat bureaus die aan aanbestedingen meedoen, daaraan gemiddeld 90.000 euro per opdracht kwijt zijn. Terwijl de gemiddelde waarde van de opdracht tussen 2009 en 2011 is gedaald van 360.000 euro naar 250.000 euro. Dus als drie bureaus inschrijven op zo'n aanbesteding, maken ze samen al meer kosten dan de hele waarde van de opdracht. Dat is bijna pervers."

Momenteel is in Brussel een langdurig besluitvormingsproces gaande om de regels wat te versoepelen. Voortuitlopend daarop is in Nederland sinds 1 april een nieuwe aanbestedingswet van kracht. Daarin wordt iets soepeler omgegaan met de eisen. "Er is vooruitgang", zegt De Jong. "Maar het gaat nog niet zoals we willen."

Schoorl sluit zich daarbij aan. "Opdrachtgevers zijn de laatste jaren wat beter geworden in hun vraagstelling. Maar er moet echt nog het nodige gebeuren. Er wordt nog steeds te vaak op prijs gekozen."

'De overheid is de crisis aan het uitmelken'
Paul van der Weijden

Directeur van architectenbureau Rutten van der Weijden

"Ik heb een keer ingeschreven op een gemeenteproject voor een school in het bijzonder onderwijs, voor moeilijk lerende kinderen. Ik had daar een band mee, ik kende de directeur en iemand anders, en had volgens mij een goede inhoudelijke visie. Maar zo'n aanbestedingsprocedure maakt het heel afstandelijk. De selectie gebeurde door mensen van de gemeente, die kozen voor een architect met - volgens mij - een minder sterke visie. Ik ken een ander project, waar vijf kandidaten voor waren. Daar viel de keuze op het bureau met het laagste honorarium. Dan heb je dus vier bureaus die voor nop hebben gewerkt, en één bureau dat nog iets hoopt te verdienen door allerlei meerwerk achteraf. Daarmee is de overheid de crisis aan het uitmelken. Jonge, talentvolle bureaus krijgen geen kans. Er is geen frisse inbreng, ervaring kan ook dodelijk zijn. Aan de kant van de opdrachtgevers zijn de aanbesteders technocraten geworden. Dat werkt een enorme vervlakking in de hand."

'Hele aanbesteding voor niets geweest'
Edo van Dijk

Creatief directeur en partner van ontwerpbureau Edenspiekermann

"Twintig jaar lang werkten wij voor de Belastingdienst. Wij hebben hun huisstijl en de belastingforumulieren ontworpen. Wij waren het die de enveloppen blauw hebben gemaakt. Ook in 2008 kwamen wij in een nieuwe aanbestedingsprocedure weer als een van de gegadigden uit de bus. Maar wat in die tijd ook speelde, was dat alle huisstijlen van overheidsdiensten uniform werden. Die opdracht is naar een ander bureau gegaan, geen probleem verder, maar de Belastingdienst wist op dat moment nog niet of ze ook mee moest in dat uniformiteitsproces. Dat bleek pas rond 2011. Uiteindelijk is die hele aanbesteding dus voor niets geweest. We hebben ongeveer 60.000 euro geïnvesteerd, terwijl er uiteindelijk geen cent werk is uitgekomen. Op zichzelf kon de Belastingdienst er niet zo veel aan doen, maar ze hadden ons over 2009/2010 toch enige compensatie kunnen bieden. Hierna besloten we om ons af te keren van de overheid als interessante opdrachtgever."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden