Open je oren, open je hart

interview | Componist Helmut Lachenmann staat een dag lang centraal op November Music in Den Bosch. 'Mozarts 'Eine kleine Nachtmusik' in een Salzburgse taxi, is dat muziek of milieuvervuiling?'

Nog even en Helmut Lachenmann wordt tachtig jaar. Dat weerhoudt deze Duitse avant-gardist er niet van een moordend werkschema te volgen. Lachenmann schrijft nog steeds, en de aandacht voor zijn composities levert hem een hectisch reisschema op, van Berlijn via Porto en Milaan naar Warschau - en dan laten we de overige tien steden die binnen een maand vanuit zijn woonplaats Stuttgart worden bezocht even achterwege.

November Music, festival voor hedendaagse muziek, vroeg Lachenmann om een tussenstop te maken in Den Bosch. Lachenmanns muziek staat een dag lang in de schijnwerpers; hij neemt ook zelf plaats achter de piano. We proberen hem vlak voor zijn Nederlandse activiteiten te strikken voor een interview. Eigenlijk heeft hij geen tijd, maar eenmaal bereid, antwoordt hij fel, intelligent en direct.

Helmut Lachenmann over muziek, schoonheid, intensiteit en de toekomst van het componeren.

"Het zou vreselijk zijn als er een antwoord bestond op de vraag: Wat is muziek? Iedere compositie van mij is een antwoord - een antwoord dat niet door mij gegeven wordt, maar dat mij gegeven is. De muziek van Feldman is een antwoord, die van Cage ook. De vraag moet je nieuwsgierig maken, ontvankelijk voor esthetische avonturen. Je moet je horizon verbreden en proberen te ontsnappen uit onze gestandaardiseerde esthetische wereld.

"Voor de nazi's was de muziek van Schönberg en Berg geen muziek - en voor veel muziekliefhebbers is dat nog steeds zo. Maar voor de Aboriginals en de pygmeeën is Bach misschien ook geen 'muziek'. Tijdens een repetitie riep een wanhopige cellist tegen Stockhausen: 'Meneer Stockhausen, dit is geen muziek! Waarom moet ik zoiets spelen?' Stockhausen antwoordde: 'Omdat het u jong houdt!'

"Een enkel geluid is nooit muziek, het is niet meer dan een akoestisch signaal. Je moet een context creëren waarin het een muzikale functie krijgt. De klank van de koeienbellen zorgt in Richard Strauss' 'Alpensymfonie' voor een poëtisch-landelijke idylle; in Mahlers Zesde symfonie creëert hij samen met de harpen en het strijkerskoraal een transcendentale ruimte: klanken op de rand van het burgerlijk-alledaagse, op plechtige hoogte boven de beschaving zwevend, dicht bij de hemel. Het maakt mij niet uit of dat muziek is. 'Eine kleine Nachtmusik' in een Salzburgse taxi, is dat muziek of milieuvervuiling?

Creatief avontuur

"Ik heb altijd specifieke impulsen in mijn hoofd; de vraag welke daarvan je kiest als uitgangspunt, als idee voor een nieuw stuk, die vraag vormt het begin van een creatief avontuur. Dat avontuur zit vol geweldige verrassingen, vol ontdekkingen waar ik tot dan toe nog niet aan gedacht had. Een componist die weet wat hij wil, wil alleen wat hij weet. Dat is absoluut niet voldoende. Trouwens: vertel me eens welk 'idee' er spreekt uit Schuberts 'Forellenkwintet' of Bachs Brandenburgse concerten. Dat is niet zo makkelijk! Het gaat niet om het 'idee'; open je oren, open je geest, open je hart, probeer wat je hoort mooi te vinden.

"Het begrip 'intensiteit' is voor mij nog belangrijker dan het woord 'schoonheid'. Maar tijdens het componeren ben ik niet met die begrippen bezig. Net zomin als schoonheid - of zelfs kunstgenot - kan intensiteit ooit het doel van praktische compositorische berekening zijn. Schoonheid en intensiteit krijg je veeleer cadeau. In de muziek wordt de intensiteit beleefd, wordt zij werkzaam, als de componist zich op niets anders concentreert dan radicale helderheid en standvastigheid bij het ontdekken van een nieuw, geïnspireerd klanklandschap. Dan gaat het niet om 'nieuwe klanken', maar om de context waarin vertrouwde én onbekende klanken opnieuw belicht worden.

"Noch Bach, noch Mozart of Beethoven hebben zich bij het componeren bekommerd om schoonheid of intensiteit. Zulke begrippen behoorden niet tot hun woordenschat. Maar zij hebben door hun muziek het gevoel van wat 'mooi' is telkens opnieuw gedefinieerd en van een nieuwe lading voorzien - en daarmee hun omgeving steeds weer geprikkeld. "Geweldige muziek", zei de keizer tegen Mozart over 'Don Giovanni', "maar niets voor de smaak van de Weners". Is Beethovens Negende symfonie 'mooi'? Een wals van Johann Strauss - 'Rosen aus dem Süden' - is toch veel 'mooier'?!

"Een beginnend componist moet zich allereerst afvragen of-ie bereid is om van het grote geld af te zien. Maar hij moet vooral muziek willen schrijven vanuit zijn mens-zijn. Waarom wil je ademen, waarom wil je liefhebben, waarom wil je van het leven genieten, waarom wil je jezelf vinden? Ik ben een musicus en componeren betekent voor mij: mijn eigen mogelijkheden ontdekken, mijn energiebronnen aanboren, mijn leven verrijken en mijn horizon verbreden.

Eigen visioenen

"En als voorbeeld van vrijheid in een compleet gemanipuleerde samenleving - waarvan ik zelf deel uitmaak - betekent componeren voor mij ook: het doorgeven van eigen visioenen door middel van het medium muziek, dat een kostbaar onderdeel is van onze collectieve identiteit. Componeren is: opnieuw nadenken over muziek, over klank, over tijd, over het componeren zelf, vanuit het nieuwe. En, zoals Ernst Bloch zei, denken betekent: grenzen verleggen.

"Ik ben geen profeet. Op dit moment lijkt het mij dat de westerse geglobaliseerde beschaving stap voor stap een zwart gat nadert van oppervlakkigheid, materialisme en geweld, en last but not least dronken is van wat 'fun' wordt genoemd. Ik weet niet of de mensheid hieraan zal kunnen ontsnappen zonder existentiële crisis. Maar componeren blijft voor mij: geloven in een toekomst vol menselijkheid, vol muziek - zonder het ridicule woord 'eigentijdse'."

Muziek van Helmut Lachenmann vandaag tijdens November Music in 's Hertogenbosch:

12.00 uur in De Toonzaal: 'Serynade', 'Ein Kinderspiel', 'Wiegenmusik' door Yukiko Sugawara en Helmut Lachenmann

14.00 uur in De Toonzaal: 'Salut für Caudwell', 'Allegro Sostenuto' door Aart Strootman & Seth Josel, Fie Schouten & Eva van de Poll & Keiko Shichijo

15.30 uur in De Toonzaal: 'Reigen seliger Geister', 'Grido' door Diotima Quartet

19.00 uur in de Grote Kerk: 'Accanto' door Philharmonie Zuidnederland olv Bas Wiegers

Info: novembermusic.net

Helmut Lachenmann (1935) studeerde piano en compositie in zijn geboortestad Stuttgart en was privéleerling van avant-gardist Luigi Nono. Zijn complexe stukken met onconventionele speeltechnieken vragen veel van de uitvoerders. Een van zijn bekendste stukken is de opera 'Das Mädchen mit den Schwefelhölzern' (1990-96) naar het sprookje van Andersen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden