Open huis bij maffia

’Gomorra’ dringt door tot het oorlogsgebied van de maffia. Een gesprek met regisseur Garrone.

’Het was riskant om op locatie in Napels te filmen, in het hol van de leeuw”, vertelt de Italiaanse scenarist en regisseur Matteo Garrone. Zijn maffia epos is een van de hoogtepunten van het 38ste ’International Film Festival Rotterdam’ dat vanavond begint.

De film van Matteo Garrone is inmiddels even veelbesproken als het boek van Roberto Saviano, de Italiaanse schrijver en filosoof die een paar jaar geleden undercover ging bij de Napolitaanse maffia, de Camorra. Saviano’s vader, een Italiaanse arts, had een slachtoffer van een maffia-actie medische hulp geboden, waarna de dokter zelf het ziekenhuis in werd geslagen. Voor de zoon was het een belangrijke reden om eens uitgebreid onderzoek te doen naar het doen en laten van het Napolitaanse gangstervolk.

Saviano werkte onder meer in de haven van Napels die hij in zijn boek beschrijft als ’een ontstoken blindedarm’. Over zijn ervaringen in de wereld van de georganiseerde misdaad schreef hij in 2006 het fascinerende boek ’Gomorra’, waarmee hij woordspelig verwees naar het bijbelse Sodom en Gomorra. De schrijver noemde voornamen, achternamen en bijnamen en legde en passant een heel economisch systeem bloot. Het boek werd zijn Io Sio (Ik Weet).

Inmiddels zit Saviano wegens doodsbedreigingen ondergedoken. De burgemeester van Rome verleende hem het ereburgerschap van de stad. Umberto Eco riep hem uit tot nationale held. En nu is er dus ook nog een wonderbaarlijke film die behalve als veel bekroond, felrealistisch meesterwerk het nieuws haalde met enkele bijrolspelers die door de politie werden opgepakt als aanhangers van de maffia.

„Saviano doet in zijn boek in bijzondere stijl verslag van zijn ontdekkingen. Het was alsof hij met ’Gomorra’ een soort literaire oorlogsreportage had gemaakt”, vertelt de 27-jarige regisseur die de Italiaanse cinema weer op de kaart wist te zetten.

„Het idee van een verslag uit oorlogsgebied sprak mij erg aan. Ik heb er alles aan gedaan om die speciale visie op de gebeurtenissen te vertalen naar film. De toeschouwer moest het gevoel krijgen dat hij op locatie was, dat hij het territorium van de maffia had betreden. Om dat te bereiken, moest ik als regisseur wel min of meer onzichtbaar worden.”

Garrone trekt zich met ’Gomorra’ niets aan van de afspraken die wij met elkaar hebben gemaakt over het genre van de maffiafilm. De ’Godfather’ trilogie van Francis Ford Coppola en de gangsterfilms van Martin Scorsese gelden al enkele decennia als ijkpunten voor nieuwe generaties filmmakers. De Nederlandse regisseur Pieter Kuijpers maakte voor zijn misdaaddrama over de Bende van Venlo (’Van God Los’) nog een uitgebreide studie van Scorsese’s werk.

Maar wie ’Gomorra’ eenmaal heeft gezien, ziet ook hoe geromantiseerd de Amerikaanse maffiafilms zijn. Garrone slingert ons linea recta de Napolitaanse buitenwijk Scampia binnen, waar het hoofdkwartier van de maffia zetelt. Van een lugubere solarium executie gaan we naar de voet van de Vesuvius waar giftig afval wordt gedumpt, en waar jonge jongens een bizar ontgroeningsritueel met kogels ondergaan. Vijf verschillende verhalen worden in adembenemende vaart door elkaar geweven.

Garrone: „Een belangrijke inspiratiebron was ’Paisa’, een film die kort na de oorlog werd gemaakt, en waarin Roberto Rossellini over de bevrijding van Italië vertelt, aan de hand van zes verschillende verhalen. Dat is een ongelooflijke film.”

„Het boek van Garrone is een groot fresco waaruit je wel honderd films zou kunnen distilleren”, vervolgt Garrone. „Dat was aanvankelijk ook het idee van de producent, om tien delen van een uur voor televisie te maken. Maar ik wilde graag een echte film maken, voor de bioscoop, en met Maurizio Braucci, een goede vriend van de auteur die op de hoogte is van alle sociale problemen in Napels, ben ik het scenario gaan schrijven. Op locatie in Scampia zijn we vervolgens op zoek gegaan naar de juiste plekken en de juiste gezichten.”

„De meeste mensen die in de film te zien zijn, wonen daadwerkelijk in Scampia. Ze bleken een grote fascinatie voor film te hebben. Dat is ook iets wat in Saviano’s boek uitgebreid aan de orde komt, de fascinatie van de maffia voor de cinema. Film fungeert eigenlijk als een soort model en wat dat betreft was het in Scampia precies omgekeerd: de film haalt het niet uit de realiteit, maar de realiteit haalt het uit de film.”

„Toen de grote maffia baas, die nu in de gevangenis zit, bijvoorbeeld een huis liet bouwen, moest dat huis een precieze kopie zijn van het huis van cocaïnekoning Tony Montana, zoals door Al Pacino gespeeld in Brian De Palma’s ’Scarface’. Voor mij is dat moderne archeologie. Zie hier de maffia baas als een soort Romeinse keizer in een geglobaliseerde wereld. De cinema heeft ter plekke dus deuren geopend, zeker. Mensen wilden participeren. Soms was ik aan het filmen en dan stonden er zestig mensen over mijn schouder mee te kijken en mee te discussiëren.”

Garrone heeft met ’Gomorra’ een bijna documentaire studie van de Napolitaanse maffia gemaakt. Het verhaal is vervat in een werkelijkheid die vaak aan het absurde grenst, en dan ook opeens een waanzinnige maffia opera kan zijn.

Garrone: „Het is een film met een delicate thematiek, en daarom wilde ik niet te veel toevoegen, en niet te veel commentaar leveren. Ik heb bijvoorbeeld geen muziek gebruikt om emoties te onderstrepen. Ik wilde ook niet zeggen dat de Camorra het kwaad is. Ik vond het interessanter om te laten zien hoe een systeem mensen in zijn macht kan hebben, en hoe dun de scheidslijn tussen legaal en illegaal is en hoe makkelijk het is om over de rand te vallen, of betrokken te raken.”

„Wat dat betreft gaat ’Gomorra’ ook niet alleen over Napels, of over de Camorra. Het is een complex verhaal over criminaliteit dat ook in Brazilië of Mexico zou kunnen spelen. Alleen de details zijn daar een beetje anders. Voor mij gaat het over een problematiek die zich veel verder uitstrekt, het gaat over de manier waarop de rijken omgaan met de armen, en de wijze waarop het Noorden zich opstelt tegenover het Zuiden.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden