Opeens is Sociale Zaken heel gewild

De decentralisatie van rijkstaken gaat over miljoenen euro's én over mensen. Sociale Zaken is van sluitpost de zwaarste wethouderspost geworden. 'Dit is geen vergeten functie meer.'

Nu de stofwolken van de raadsverkiezingen langzaam optrekken en in de meeste gemeenten nieuwe coalities zijn gesmeed, treedt een nieuwe generatie super-wethouders aan: die van sociale zaken. De post gold tot voor kort nog als 'vergeten functie' en werd vaak in de politieke luwte uitgevoerd. Maar nu lijkt elke partij een wethouder te willen leveren voor de zorg en de arbeidsparticipatie. In een half jaar moet de 3D-klus geklaard worden: de '3 Decentralisaties' in ambtenarentaal.

Hans Esmeijer zag de bui al hangen: veel kakelverse wethouders voor wie zaken als de dagbesteding, beschutte werkplek en jeugdreclassering nog onontgonnen terreinen zijn. De oud-CDA-gedeputeerde in Gelderland moet als een onafhankelijke voorzitter de drie decentralisaties (AWBZ-langdurige zorg, jeugdzorg en participatiewet) in goede banen leiden voor de twaalf gemeenten van de regio Arnhem. "Van de twaalf wethouders voor het sociaal domein zijn negen nieuw", verzucht hij.

Het is een begeerlijke en gewichtige post geworden. "De begroting van een gemeente groeit met een derde door de decentralisaties", zegt hij. "Veel geld gaat naar de wethouder voor het sociaal domein. Het is een functie die vier jaar geleden nog geen prioriteit had bij formaties. In vorige periodes werd de wethouder van sociale zaken vaak iemand die er affiniteit mee had. Het gebeurde zelfs dat de portefeuille bij formaties overbleef."

Die tijd is voorbij. Zo treden in grote gemeenten coalities aan met één tot drie, veelal nieuwe, wethouders voor sociale zaken. Dat blijkt uit een rondgang bij de 36 grootste gemeenten waar op 19 maart lokale verkiezingen zijn gehouden. Alkmaar, 's-Hertogenbosch en Oss stemmen vanwege herindelingen pas later dit jaar. Een gelukje. Want daar kunnen wethouders hun karwei wel afmaken: het regelen van een soepele overgang per 2015 van rijkstaken naar gemeenten.

undefined

Nooit vertoonde operatie

Op menig afscheidsreceptie verzuchtten scheidende wethouders van sociale zaken dat ze graag hun klus hadden willen afronden. Zoals in Wageningen en Renkum (regio Arnhem) waar de ingewerkte PvdA-wethouders moesten vertrekken; een gevolg van verloren formaties. De coalitie in Venlo koos een andere strategie. Daar mag de PvdA-wethouder voor sociale zaken eerst blijven zitten. In 2016 maakt hij plaats voor een CDA'er. Een 'wethouderwissel' noemen ze het.

Esmeijer knikt goedkeurend als hij over Venlo hoort. Zelf had hij 'op de grens van bemoeizucht' alle formateurs in de samenwerkende twaalf Arnhemse regiogemeenten een brandbriefje gestuurd. Hij riep hen op te zorgen voor bestuurlijke continuïteit: laat niet alle ervaren krachten zomaar weglopen, zes maanden voor het uur U. "Want het gaat om een nog nooit vertoonde operatie", stelt hij. "Er zijn zoveel onzekerheden: wettelijke, budgettaire. Alles moet snel. Het is risicovol. Complex."

In zijn brandbrief riep Esmeijer formateurs op ervoor te zorgen dat nieuwe coalities, colleges van b. en w. en gemeenteraden over de decentralisaties niet meteen een groots politiek spel gaan spelen. Raadsleden moeten gezien de haast en complexiteit vertrouwen op b. en w. en zich realiseren dat de samenwerking met buurgemeenten, die soms totaal anders denken, toch snel tot stand moet komen. Laten we de lokale inkleuring doen na 2015, roept Esmeijer daarom op.

Graag had de Gelderse oud-politicus ook gezien dat oudgediende wethouders waren aangebleven. Maar daarvan is weinig terechtgekomen in zijn regio. Bovendien verdeelden veel nieuwe coalities in de regio Arnhem de decentralisaties graag over twee, soms zelfs drie wethouders, net zoals dat elders in Nederland de voorkeur lijkt te hebben. Esmeijer hoopt dat elk gemeentebestuur één coördinerend wethouder afvaardigt. "Anders zit ik straks met 24 wethouders aan tafel", zegt hij. "Of meer."

In zijn regio is wethouder Henk Kok (GroenLinks) van Arnhem tot boegbeeld uitgegroeid. Hij kwam in 2010 als wethouder vanuit Aalten over en bouwde regionaal zoveel gezag op dat de buurgemeenten het Arnhemse 3D-beleid nu als standaard lijken te gaan invoeren. Voorlopig dan. Een geluk nog voor hen dat GroenLinks in de Arnhemse coalitie bleef. 3D-kennis is schaars en gewild. Zo zwaaide Zwolle in maart de gevierde zorgwethouder Eric Dannenberg (CDA) uit. Die werd 3D-adviseur.

Esmeijer voert de komende weken gesprekken met zijn nieuwe wethouders voor sociale zaken. Niet alleen de complexe inhoud komt aan bod, ook de wijze waarop de nieuwe super-wethouders denken te gaan functioneren. Hebben ze affiniteit met zorg? Trekken ze bij de decentralisaties in het college van b. en w. op als team? Esmeijer: "Ik wil snel inventariseren waaraan behoefte is. Desnoods hark ik een clubje nieuwe wethouders bijeen om hen van gerichte kennis te voorzien."

undefined

Spin in het web

Want de nieuwe wethouders van zorg en arbeidszaken vormen meer dan ooit een spin in het web van de gemeente. Ze moeten een nieuwe gemeenteraad, vol kennisachterstand en wensen, in het gareel zien te houden. Want er moet snel zaken worden gedaan met buurgemeenten. Daar hoop je ook op rust. Esmeijer schetst de noodzaak dat colleges van b. en w. als team opereren. Dat een wethouder van financiën niet tegenover je staat bij de eerste de beste tegenvaller.

En dit is alleen nog maar het politieke handwerk. Ook de buitenwacht is enorm nieuwsgierig wat zij op 1 januari 2015 precies kan verwachten van de gemeente. Kwetsbare ouderen bijvoorbeeld en hun familie en vrienden. Of de gezinnen waar een combinatie van problemen speelt, zoals werkloosheid, ziekte en jeugdcriminaliteit. In Arnhem wachten alleen op het gebied van de langdurige AWBZ-zorg, die straks wordt overgeheveld, 83 zorgaanbieders op nieuwe contracten.

Esmeijer gaat ervan uit dat foutjes onvermijdelijk zijn, gezien het moordende tempo. "Als wethouder heb je veel vertrouwen van de raad nodig", meent hij. "Ik heb de burgemeesters gevraagd te zorgen voor genoeg dualisme en voor een goede relatie met hun gemeenteraad. De raad moet zich niet met de uitvoering gaan bemoeien. De raad gaat over budget, moet kaders stellen en controleren. Geef de wethouders de ruimte. Hun aanzien mag nu groot zijn. Maar het tekort kan dat ook zijn."

Inmiddels zijn afspraken gemaakt met Bureau Jeugdzorg in Arnhem en omgeving voor de komende drie jaar. Om de gemeenten te laten wennen, legt Esmeijer uit. En om jongeren en hun families wat zekerheid te bieden. Ook met MEE, voor mensen met een verstandelijke, lichamelijke en zintuiglijke beperking, wordt volgens hem gekoerst op zo'n soort contract. "Het draait om continuïteit van zorg van goede kwaliteit", zegt hij. "Dus eerst moeten we in regionaal verband optrekken."

undefined

In Ede mag Gerrie Ligtelijn haar karwei wel afmaken

Wethouder Gerrie Ligtelijn (Gemeentebelangen) van sociale zaken mag in de gemeente Ede (110.000 inwoners; acht woonkernen) op haar post blijven. Niet alleen heeft de oud-hoteldirecteur een prima indruk gemaakt op de raad in haar vorige termijn, ook boekte haar partij een goede verkiezingsuitslag.

"Gerrie was onze troef; het sociaal domein onze inzet", vertelt lijsttrekker en fractievoorzitter Peter de Pater. Nu is Ligtelijn tevens eerste locoburgemeester.

In andere 100.000-plus-gemeenten is voortzetting van het wethouderschap van sociale zaken geen vanzelfsprekendheid. Het komt voor, zoals in Delft en Nijmegen. Maar wethouderwisselingen blijken gebruikelijker bij de G32-gemeenten, de club van de inmiddels 35 grootste gemeenten naast de G4 (Amsterdam, Den Haag, Utrecht, Rotterdam). De Pater merkte in Ede dat de post voor sociale zaken in Ede meer belangstelling trok: "Maar er was breed draagvlak voor herbenoeming."

Ede trof in deze capabele wethouder een lot uit de loterij. De Pater legt uit: "Gerrie Ligtelijn wordt door haar ambtenaren op handen gedragen. Voor onze inwoners is ze een warme persoon, als een moederkloek bijna. We wilden dus graag met haar verder. Dat was in onze campagne ook een van de verkiezingsthema's. We hebben bij de coalitieonderhandelingen andere claims laten vallen. Gerrie moet haar karwei afmaken."

Elders, merkt De Pater, selecteren coalities nu speciaal op geschikte, stevige wethouders. Die zijn ook nodig. "Er komt door de decentralisaties zo'n 70 miljoen euro extra op de gemeente Ede af, waarvan grofweg 50 miljoen in de portefeuille van onze wethouder", vertelt hij. "Het sociaal domein geldt als lakmoesproef voor gemeenten: welke gemeente doet het goed en welke niet. We wilden er ook snel uit zijn met de coalitie om tijdig de beste expertise te kunnen inkopen. Die is schaars."

In Ede regeert Gemeentebelangen de komende vier jaar met CDA, ChristenUnie, D66 en PvdA. Een nieuwe ChristenUnie-wethouder heeft de Jeugdzorgtransitie in zijn portefeuille gekregen, iets wat deze partij ook in Dordrecht (met de SGP), Lelystad en Zwolle ten deel viel. "De ChristenUnie werkte vanuit de oppositie al hard aan sociaal beleid", verklaart De Pater. "Vandaar. Verder is de portefeuille van onze wethouder zo zwaar, dat we ook onderwijs afstootten."

undefined

Drie decentralisaties

Gemeenten zijn per 1 januari 2015 verantwoordelijk voor de langdurige zorg (deels: geen verzorging, wel begeleiding), jeugdzorg en alle arbeidszaken. Dat wordt niet langer door het Rijk geregeld. Deze drie decentralisaties gaan gepaard met bezuinigingen. Wijk-, gezins- en persoonsgericht werken en de gezamenlijke inkoop van diensten met buurgemeenten, moet tot besparingen leiden. Ook worden van burgers bijdragen gevraagd. Gemeentebegrotingen groeien niettemin 30 tot 40 procent.

In recordtempo moeten gemeenten intern en onderling nieuwe afspraken maken, bijvoorbeeld over de regionale sociale werkvoorzieningen. Maar er is veel onduidelijkheid, zeker voor de nieuwkomers in de gemeentepolitiek. De WMO-wet en de Participatiewet moeten nog door de Eerste Kamer worden vastgesteld. De uitwerking daarvan is onduidelijk. Het precieze budget per gemeente voor het sociale domein is nog onbekend.

De honger naar kennis bij gemeenten is groot. Om die te stillen, houden het Rijk en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten op 28 mei in 's-Hertogenbosch 'De Decentralisaties Dag'.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden