Op zoek naar intimiteit Engelse adel was dol op Nederlandse schilders beeldende kunst

'Masterpieces from Yorkshire Houses - Yorkshire Families at Home and Abroad 1700-1850', t/m 20 maart in de York City Art Gallery, Exhibition Square in York, ma-za 10-17 uur, zo 14.30-17 uur. cat. illen 9.95 (ca. f 29,35).

De York City Art Gallery richtte zich voor de tentoonstelling op de landhuizen in het graafschap Yorkshire. Dat was allerminst een beperking, want juist daar is het verzamelen van kunst een geliefde bezigheid. De lust daartoe dateert uit de 18de eeuw. In die tijd heerste er in het weidse heuvellandschap rond York een fikse bouwwoede. Met net te weinig geld voor een echt paleis liet de adel een buitenhuis bouwen met zalen van kamers die om een weelderige decoratie van kunst vroegen. Paleizen zijn een uitzondering in Yorkshire, maar als ze er zijn hebben ze een indrukwekkende kunstcollectie. Castle Howard, het meest bekende paleis dat zich als een waar museum gedraagt, is een van de 'leveranciers' voor deze expositie die daarnaast veel werk uit onbekende en anonieme collecties bevat. Het is alsof de bezoeker van de York City Art Gallery even geblinddoekt wordt om in een schatkamer te worden losgelaten, waar hij zich te goed kan doen aan een schaal vol exquise hapjes.

In rijen van drie, tegen een rood damasten decor, verdringen deze schatten zich. Ze verbeelden de smaak van een culturele elite die eeuwenlang in staat was om de beste kunstenaars aan te trekken of om zelf op reis te gaan om in den vreemde exotische werken aan te schaffen. In de 18de eeuw reisden Engelse welgestelden ter afsluiting van hun opvoeding naar Italie, dat ze beschouwden als de bakermat van de Europese kunst. De jonge gentleman toog eerst naar Florence, Bologna en Venetie en sloot de reis af in Napels of Rome. Onderweg werden schilderijen gekocht die de herinnering aan de reis levend moesten houden. In elke Italiaanse stad was zo'n 'souvenirschilder' te vinden die de Grand Tourist wist te strikken om een aandenking mee te nemen. In Venetie hadden befaamde schilders als Carlevarijs, Bellotto en Canaletto een atelier waar stadsgezichten aan de lopende band zijn vervaardigd.

De Engelsen verzamelden de Italiaanse meesters met hartstocht. Zoals wij onze foto-albums vullen met ansichtkaarten en kiekjes, zo behingen de Britten de muren van hun landhuizen met deze stadsgezichten. Henry Howard kwam van zijn tweede Grand Tour van 1738-'39 terug met maar liefst veertig schilderijen, allemaal van Canaletto. Een andere naam die vaak opduikt is die van Giovanni Paolo Pannini. De Britten waardeerden hem om zijn Romeinse capricci, gezichten van ruines waarin het licht voor een theatraal effect zorgt. Acht van die Pannini's zijn in Castle Howard terechtgekomen, twee moeten op de expositie het gemis van een Piranesi goed maken.

In plaats van een stadsgezicht aan te schaffen liet de adel zich in Rome ook portretteren. Tussen het Forum en het Vaticaan was een bontgepluimde schildersbent neergestreken die van het portretteren van buitenlanders dagelijks werk maakte. De Italiaan Pompeo Batoni was in trek, maar ook zijn Oostenrijkse collega Angelica Kaufman, de Duitser Anton Raphael Mengs en de Fransman Louis-Gabriel Blanchet hadden een goed belegd stokbroodje aan de souvenirjagers.

Wie het breed heeft, laat het breed hangen is een gezegde dat voor de adel in Yorkshire niet opgaat. Je verwacht dat ze op hun schilderijen graag laten zien hoe welvarend ze waren, maar op de expositie kom je daarmee bedrogen uit. Inderdaad, een enkeling liet zijn huis graag 'portretteren' en vroeg een bekende meester vrouw of gezin uit te beelden, of om de levende have in de manege en de kennel te vereeuwigen. Beroemde schilders als Joshua Reynolds, George Romney en Joseph Wright of Derby waren ook in York gezocht, een stoet aan grand manner portretten ten gevolg. Maar eigenlijk is die kunst heel ingetogen, stelt ze het vakmanschap van de maker boven de uitstraling van de sitter.

Misschien dat daarom ook de Nederlandse kunst zo populair was in Engeland. Nederlandse schilders uit de Gouden Eeuw als Aelbert Cuyp, Hendrick Avercamp, Willem van de Velde en Meindert Hobbema zijn in alle belangrijke musea aanwezig. De adel in Yorkshire verzamelde ze alweer niet uit praalzucht, veel meer om het intieme gebaar. Uit de priorij van Nostell kwam een bloemstuk van Nicolaes van Veerendael, een Zuidnederlandse stillevenspecialist, wiens werk in de traditie van Daniel Seghers en Jan Davidsz de Heem staat. Vroege tulpen, zomerse rozen en late oost-indische kers maken van dit doek een vierseizoenenstuk van een fonkelende kwaliteit.

Ook uit Nostell komt een ander fraai stilleven, van Jan van Kessel, die niet alleen in bloemen, maar ook in de bijbehorende beestjes als vlinders, rupsen en torretjes een specialist was. Van Kessel signeerde het schilderij met zijn naam in de vorm van een vrolijke optocht van slangen en rupsen.

Opmerkelijk is de afwezigheid van religieuze kunst. Het past in de voorkeur voor introverte kunst. Religieuze schilderkunst in de 17de en 18de eeuw is barok, dat wil zeggen uitbundig en aandachtvragend. Het Engelse publiek moet niet veel hebben gevoeld voor madonna's, kruiswegstaties of Heilige families. En als ze zo'n onderwerp kochten, werden ze meteen op het verkeerde been gezet. Zoals in 1827, toen een Brit, voorvader van de huidige bezitter, een voorstelling van Magdalena aan de voet van het Kruis kocht die hij voor een Velazquez hield. Op een expositie in 1935 in Museum Boymans in Rotterdam werd het toegeschreven aan Vermeer, een opvatting die nog in 1990 werd gedeeld door de kunsthistoricus Lawrence Gowing. Een uitsluitend visueel gericht onderzoek, dat aan de expositie in York voorafging, heeft die toeschrijving op losse schroeven gezet. De datering wordt nu gesteld op 1825, dat wil zeggen twee jaar voordat het doek werd aangekocht. De schilder zou een van de velen zijn die in de 19de eeuw in gotische trant werkten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden