Op zoek naar het genie Pasolini

Emanuele Trevi probeert zijn idool te begrijpen, te benaderen en verklaren

Pier Paolo Pasolini (1922-1975) is ongetwijfeld een van de meest boeiende en controversiële figuren uit de Italiaanse cultuur van de twintigste eeuw. Met zijn grenzeloze vitaliteit en daadkracht liet hij diepe sporen na op vele terreinen. Decennialang lag deze vermaarde filmmaker die ook dichter, romanschrijver, essayist en filosoof was, op ramkoers met politiek, staat, samenleving en kerk. In de nacht van 1 op 2 november 1975 werd hij op gruwelijke wijze vermoord op het strand van Ostia.

Deze nooit opgehelderde misdaad ging al snel de annalen in als het zoveelste 'mistero italiano'. Hadden duistere krachten Pasolini het zwijgen opgelegd vanwege het schandalig immorele sadisme van zijn laatste film 'Salò o le 120 giornate di Sodoma' (1975)? Of was Pasolini schokkende staatsgeheimen op het spoor gekomen tijdens het schrijven van zijn laatste roman 'Petrolio' (Olie)?

Feit is dat Pasolini al verwees naar een 'roman van de bloedbaden' in een berucht krantenartikel van november 1974, waarin hij erop hamerde dat hij wist wie daders en opdrachtgevers waren achter de golven van geweld die Italië volledig dreigden te ontwrichten. De ambitieuze roman bleef onvoltooid, maar toen in 1992 een filologische reconstructie verscheen, roemden veel critici het profetische karakter van Pasolini's onheilspellende toekomstvisioenen.

Emanuele Trevi, geboren in 1964, heeft Pasolini niet persoonlijk gekend. In zijn boeiende, maar voor buitenstaanders wat ondoordringbare boek 'Een onmogelijke ontmoeting met Pier Paolo Pasolini' probeert hij met een hybride afwisseling van autobiografie en literaire kritiek zijn idool te begrijpen en te benaderen. Hij doet dit via een verrassende interpretatie van 'Petrolio' en met behulp van een portret van iemand die wél tot Pasolini's entourage behoorde, de legendarische Laura Betti (1927-2004). Zij koesterde voor de homoseksuele Pasolini een platonische liefde en acteerde in verschillende van zijn films. Memorabel is bijvoorbeeld haar rol in 'Teorema' (1968) als de huishoudster Emilia die binnen een welvarend Milanees gezin als eerste gegrepen wordt door het mysterieuze aura van een onbekende vreemdeling die van haar een wonderdoende heilige maakt.

Wanneer de jonge aspirant-schrijver Trevi in 1994 tijdelijk gaat werken bij het Romeinse Pasolini-archief leert hij de echte Laura Betti kennen. Levend in Pasolini's en haar eigen verleden, leidt ze een intens tragisch bestaan als de krankzinnige en sadistische directeur van dit archief. In feite eindigde ook haar leven toen Pasolini werd vermoord. Het Pasolini-archief is als 'een psychische ruimte', 'het verlengde van Laura's zieke en ongelukkige geest'. Trevi's barokke portret van deze tierende, grillige, maar bij vlagen ook zeer empathische vrouw overtuigt zeer.

Maar uiteindelijk lijkt het Trevi vooral te gaan om Pasolini's roman Petrolio. Ongenuanceerd negatief is zijn oordeel over de hele postmoderne en post-Pasolini cultuur in Italië. Hij walgt van critici en academici die zich Pasolini te pas en te onpas toe-eigenen voor hun eigen postmoderne theorietjes, of die hem gemakzuchtig bestempelen als profeet of martelaar. Pasolini's geest waart nog overal rond, maar er is nauwelijks iemand die überhaupt iets van dit genie begrijpt, meent Trevi.

Ook de roman Petrolio is volgens Trevi meestal verkeerd geïnterpreteerd, bijvoorbeeld als een schokkend literair vervolg op de film Salò of als een banale allegorie van belangenverstrengelingen tussen de Italiaanse politiek, industrie en grootkapitaal.

Trevi zelf leest het werk als een 'rechtstreeks verslag van een initiatie', een 'hallucinatie' en een 'onthullende droom'. Petrolio is een 'visioen' dat bovendien heel precies blijkt te verwijzen naar de antieke mysteriecultus van Eleusis. Pasolini wilde zo nieuw leven geven aan deze antieke mysteriën, gebaseerd op de 'metamorfose van het individu, een metamorfose waarbij het visioen ultieme kennis voortbrengt'. Trevi treedt letterlijk in Pasolini's voetsporen door naar Eleusis af te reizen om zelf de gewijde plaats van de mysteriën te beleven.

Maar tegen die tijd zal menig lezer al in verwarring zijn afgehaakt. Wat rest is een interessant portret van Laura Betti en Pasolini, maar wie nog geen vergaande kennis heeft van Pasolini's werk kan zich beter tot andere schrijvers wenden.

Emanuele Trevi: Een onmogelijke ontmoeting met Pier Paolo Pasolini (bijna waargebeurd) Vert. Jeanne Crijns. De Geus; 258 blz. euro 19,95

Poëzie en Polemieken

Om Pasolini beter te begrijpen kun je je ook tot de schrijver Pasolini wenden. Maar echt eenvoudiger wordt het daarmee niet. Zo blijkt uit de onlangs in Nederland verschenen bundel 'Vaarwel en beste wensen - poëzie en polemieken'.

Piet Joostens vertaalde de belangrijkste en bekendste polemische teksten van Pasolini. Hij vulde die aan met een aantal van zijn klassieke gedichten.

De gedreven polemist argumenteert zeer eigengereid. Hoor je hem over pornofilms ('saai en lelijk'), over drugsgebruik ('doodsverlangen') en over lang haar ('drukt iets linksigs uit') lijkt de eerste de beste reactionair aan het woord.

Die verwarring over zijn uitspraken was er ook toen hij nog leefde. Groot was bijvoorbeeld de verbazing toen hij zich tegen de studenten 'met hun flowerpowerslogans' keerde, die gewelddadig in opstand kwamen. Met hun geweld tegen politieagenten keerden ze zich tegen 'de zonen van de armen', zo schreef Pasolini.

Het consumentisme dat zich in zijn tijd verbreidde naar alle lagen van de bevolking, was het nieuwe fascisme, vond Pasolini, omdat het zou leiden tot een 'stompzinnige vervlakking'.

Noch links, noch rechts wist goed raad met hem. Een eenzame denker die een gewelddadige eenzame dood stierf.

In deze bundel staat ook de tekst van het interview met Pasolini, dat een paar uur voor zijn dood plaatsvond en dat onder de titel 'We lopen allemaal gevaar' verscheen.

Pier Paolo Pasolini: Vaarwel en beste wensen - poëzie en polemieken

Vert. Piet Joostens. Polis; 240 blz. euro 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden