Op zoek naar een thuis voor wie ver van huis is

anders bouwen | Heumensoord was een noodmaatregel. Bij een nieuwe piek in de instroom van asielzoekers hoopt het Coa op voldoende betere huisvesting. Dankzij een prijsvraag.

Jurrian Knijtijzers houten containers krijgen na de zomer een plekje op een van de Nederlandse asielzoekerscentra. Hoe pakt het uit, zo wil het Coa weten, als je een vluchtelingengezin of een paar alleenstaanden laat wonen in zo'n duurzame blokkendoos met inplugbare keuken en badkamer, die desgewenst per vrachtwagen naar een nieuwe bestemming kan worden gereden?

Vast veel beter dan de lawaaiige tenten in het niet altijd even schone Heumensoord. Het inmiddels afgebroken opvangkamp bij Nijmegen kreeg begin dit jaar flinke kritiek van de Nationale Ombudsman en het College voor de Rechten van de Mens, die de opvang onder de maat, ongezond en onveilig noemden.

Maar Heumensoord was keihard nodig, toen elke week bijna vierduizend vluchtelingen het land binnenkwamen, zegt Carolien Schippers, manager huisvesting bij het Centraal orgaan opvang asielzoekers (Coa). "We zijn blij dat het gelukt is iedereen een bed en onderdak te geven", aldus Schippers. "Deze noodopvang vermijden we in de toekomst liever, maar de instroom is grillig, het is nu rustig maar dat kan zo weer omslaan. Dan moeten we nog sneller schakelen, als het kan met andere vormen van opvang, ander materiaal en nieuwe ontwerpen."

Vandaar de prijsvraag 'A home away from home', die het Coa en de Rijksbouwmeester begin dit jaar uitschreven. Met zijn houten blokken - Finch Buildings, vernoemd naar de door Charles Darwin om zijn aanpassingsvermogen beschreven vink - won Knijtijzer overtuigend. De jonge architect deelt de eer met vijf andere winnaars, maar die moeten hun ontwerpen nog nader uitwerken tot een prototype, dat in oktober tijdens de Dutch Design Week in Eindhoven kan worden getoond.

De Finch Buildings zijn klaar voor gebruik en al in productie bij bouwbedrijf De Groot in Vroomshoop. Stapelbaar tot een gebouw van vijf lagen en schakelbaar van losse studio's tot appartementen met meerdere kamers, en daarmee ook geschikt te maken als studenten- of seniorenflat, zorgcomplex of hotel. Precies de flexibiliteit die Rijksbouwmeester Floris Alkemade mist in het bestaande woningbestand.

Waarom zo duur?

De ontwerpwedstrijd leverde volgens Alkemade een reeks nieuwe ideeën voor tijdelijke bebouwing en hergebruik van bestaande panden op, die niet alleen goed zijn voor de opvang van vluchtelingen. "Er is een bredere groep mensen met weinig geld, die snel een betaalbare woning nodig heeft. Waarom moet wonen zo duur zijn dat je tweeverdiener moet zijn voor veel woningen?"

De bedoeling is dat gemeenten en woningcorporaties hun voordeel doen met de wedstrijdresultaten. Met behulp van de ontwerpen kunnen ze misschien makkelijker voldoen aan de afspraken om vluchtelingen met een verblijfsvergunning een woning te geven, ook al is die maar tijdelijk, zonder andere woningzoekenden tekort te doen. In de eerste helft van dit jaar is de achterstand verder opgelopen tot 5283 wachtenden in azc's.

De blokken van Finch Buildings zouden een goede oplossing kunnen zijn, zei burgemeester Jos Wienen van Katwijk, voorzitter van de asielcommissie van de Vereniging Nederlandse Gemeenten, vorige week bij de prijsuitreiking. Maar ook de Solar Cabin van ontwerpers Bram Zondag en Arjan de Nooijer is kansrijk. Op aanwijzing van de jury verfijnden zij hun principe 'dak onder de zon' tot een makkelijk verplaatsbare noodwoning met een schuin dak vol zonnepanelen, die genoeg opleveren om ook een al bestaande buurwoning van energie te voorzien. Integratie in plaats van verdringing op de woningmarkt, is het idee.

Het Coa hoopt dankzij de wedstrijd sneller nieuwe opvangplaatsen te kunnen vinden en inrichten. "Tot nu toe hebben we een vrij beperkte markt", zegt Schippers. "De units waren op een gegeven moment gewoon op, er moesten nieuwe worden gemaakt."

Het ontwerp Re-settle van René van Zuuk, die met een gloeidraad uit blokken piepschuim een soort tenten snijdt, kan volgens de jury goed worden gebruikt voor opvang in de regio. "Het piepschuim zorgt voor een goed geïsoleerde schil", zegt Schippers, die uitkijkt naar het prototype. De huisjes zijn simpel te koppelen, terwijl ze de bewoner toch privacy bieden.

Straatbeeld

Toch is het lang niet zeker dat de winnende ontwerpen straks in het straatbeeld zullen opduiken, waarschuwt Schippers. "We kunnen niet zomaar met een partij met een goed idee in zee gaan. We hebben te maken met aanbestedingsregels en soms zelfs met commerciële concepten. Voor een hotel heb je een andere businesscase nodig dan voor asielopvang."

Terwijl een hotel juist een van de winnaars is waar de jury wel toekomst in ziet. De afgedankte Bijlmerbajes en de voormalige belastingkantoren in Dordrecht en Nijmegen dienen als voorbeelden voor Hotel Nice to Meet You, waarin Studio Tuithof asielzoekers en toeristen in hetzelfde leegstaande gebouw wil onderbrengen. Ze ontmoeten elkaar dan in gezamenlijke ruimtes als lobby, restaurant en sportzaal en het hotel kan als leerwerkplaats dienen voor asielzoekers met een verblijfstatus. De hotelkamers zijn makkelijk om te bouwen tot azc-kamers of, bij onderbezetting, tot appartementen voor senioren of studenten.

Ook het ontwerp De Tussenruimte, van de Delftse studente Anneloes de Koff, voorziet in de tijdelijke invulling van een leegstaand gebouw. Met hout en karton creëert ze straatjes en pleinen in een voormalige bedrijfshal, waarin de wooneenheden bestaan uit de door Pieter Stoutjesdijk van TheNewMakers ontworpen Comfort Cabin: alle woonvoorzieningen in een makkelijk verplaatsbaar blok van 4,5 vierkante meter.

"We hebben in november in het Groningse Kolham de eerste bedrijfsruimte in gebruik genomen als azc", zegt Schippers. "Het lastige bij dit soort panden is meestal de lichtinval en het regelen van de temperatuur. De Tussenruimte lijkt vooral voor dat laatste een goede oplossing. Daarnaast zijn er al oude kloosters, gevangenissen en enkele kantoren omgebouwd. We willen het liefst op plekken zitten waar voorzieningen zijn: school, zorg en winkels, niet op een verlaten bedrijventerrein."

Hergebruik is een van de speerpunten van Floris Alkemade, die na zijn aantreden als Rijksbouwmeester wat heilige huisjes omverblies met zijn stelling dat Nederland leegstaat. Er zijn genoeg gebouwen en lege terreinen die voor tijdelijke bewoning geschikt kunnen worden gemaakt, zei hij begin dit jaar in Trouw.

Haiko Meijer van architectenbureau Onix speelt daarop in, met het ambitieuze 'Nieuwe erven, nieuwe buren, nieuwe oogsten'. Eerder al ontwierp Meijer de cubestee, een houten kubus van zes bij zes bij zes meter, waarin met tussenwanden en vloeren verschillende leefruimtes ontstaan. De cubestee - een samentrekking van kubus en bedstee - zal later dit jaar worden gebruikt bij een nieuw azc met zeshonderd bedden in Groningen.

Herenboerderijen

Maar Meijer wil meer. In overleg met de Stichting Groninger Landschap ontwikkelde hij een oplossing voor monumentale herenboerderijen die door leegstand dreigen te vervallen. Als de stichting met subsidie zo'n boerderij aankoopt kunnen vluchtelingen die in een leerwerkproject opknappen, terwijl ze tijdelijk op het erf wonen in de houten kubussen. "Je brengt veel problemen bij elkaar", erkent Meijer, "maar als er krimp is, is er ook groei. De komst van vluchtelingen brengt weer leven in een dorp, de school en winkels. Er moet iets gebeuren met die erven, met de dorpen en met die vluchtelingen."

Het ontwerp Re-settle van René van Zuuk: tentachtige constructies van piepschuim.

Finch Buildings, tijdelijk op de Kop van Java-eiland in Amsterdam. foto patrick post

De Tussenruimte, ontworpen door Anneloes de Koff, met daarin de Comfort Cabins van Pieter Stoutjesdijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden