Op zoek naar de ziel in het woud van woorden, thuis of tijdens een stiltewandeling

Er zijn van die woorden die altijd in onze bladen opduiken, maar waarvan iedereen zijn eigen definitie heeft - als er van definities al sprake is. Neem nu de ziel, die wordt veelvuldig ter sprake gebracht, maar blijft een tamelijk ongrijpbaar fenomeen. In Mantra, 'tijdschrift voor spiritualiteit en nieuwe wetenschap', spreekt Hein van Dongen van een 'woud van woorden dat bezaaid ligt met omgewaaide termen: Geest, Ziel, Psyche, Mind, Zelf, Ego.' "Termen die al lang niet meer betekenen wat ze ooit betekend hebben."

Op zoek naar een adequate omschrijving van het begrip bewustzijn, citeert hij Meister Eckhart (hier gespeld als Eckehart), de middeleeuwse mysticus: "In het binnenste van de ziel zijn alle dingen tegenwoordig, daarbinnen levend en zoekend en ze zijn daar op hun best en op hun hoogst. Waarom merk je daarvan dan niets? Omdat je zelf zo weinig thuis bent."

Godsdienstfilosoof Renée van Riessen gaat juist uit wandelen als ze in contact wil komen met haar ziel, zo vertelt ze in Kerk & Israël Onderweg. Dit blad, een uitgave over de joodse wortels van het christelijk geloof van de Protestantse Kerk in Nederland, heeft als nieuw jaarthema voor 2015-2016 'De reis van je ziel'. Van Riessen wil dat 'oude woord' niet opgeven, al kon Plato al geen 'sluitend bewijs geven van de onsterfelijke ziel en kun je die in de Bijbel niet terugvinden'.

Maar we hebben een woord nodig dat omschrijft wie we ten diepste zijn, aldus Van Riessen, datgene waarnaar we op zoek gaan op onze stiltewandelingen. "Dat alles heeft voor mij met de ziel te maken: uniciteit, individualiteit en het vermogen om in te keren tot jezelf." Dichteres Wislawa Szymborska noemt de ziel een 'protest-woord' en daar kan Van Riessen zich in vinden. "Het protest tegen de gedachte dat we helemaal met ons lichaam samenvallen, dát noemen we de ziel."

In hetzelfde blad laten ook filosoof Victor Kal en theoloog Mohamed Ajouaou hun licht schijnen over de ziel, respectievelijk vanuit joods en islamitisch perspectief. "Het hart duidt aan wie je reeds bent, de ziel duidt aan wat je alsnog wordt, telkens opnieuw", schrijft Kal. Zomaar je hart volgen wil Kal zijn lezers afraden, en hetzelfde geldt voor de ziel. "Vol bezieling en van ganser harte kan een mens immers heel vreemd terechtkomen. Van het hart en de ziel van een mens kun je eigenlijk alles verwachten, zowel ten goede als ten kwade."

Om ontsporingen te voorkomen, moet daarom 'de bekrompen ijver van het hart en het blinde streven van de ziel worden geplaatst in de grote ruimte van wat God van de mens verwacht', aldus Kal.

Ajouaou moet het doen met de vaststelling dat 'zelfs de profeet weinig concreets over de ziel had te melden'. In de geschiedenis van de islamitische theologie is daarom volgens hem volop sprake geweest van 'speculaties en eigen invulling'. De beweging van de tasawwuf ('breder dan mystiek') heeft er het meest over nagedacht, schrijft Ajouaou. Voor deze stroming gaat het zowel om het geluk in het nu als in het eeuwige hierna. Opdat 'men na een vredig doorlopen en afsluiten van dit leven, komt tot een vredige bestaanstoestand, die zich uit in de tevreden ziel.'

Maar wat als de ziel onrustig blijft, omdat de geloofswoorden steeds minder resoneren? "Geloven wordt vreemder en vreemder", schrijft Arie Kok in De Nieuwe Koers. "Niet alleen voor de mensen om je heen, ook voor jezelf." Onwrikbare waarheden staan op losse schroeven nu ook 'het geloof zelf geseculariseerd raakt', en het resultaat is onzekerheid. "Is twijfel zonde?" vraagt Kok zich af, om een antwoord te formuleren dat neerkomt op 'nee'. Vragen moeten serieus genomen worden, het geloof past niet in een slagzin. "Een geloofspitch wordt zomaar een leugen." Kok bepleit een 'kwetsbare opstelling': "Zou er ook niet iets van goddelijke wijsheid in ons geseculariseerde geloof kunnen schuilen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden