Op zoek naar de waarheid in Marokko

Abraham Kuyper begon in 1905 een lange reis om de Middellandse Zee. Historicus George Harinck reist hem na, voor de Ikon-tv en voor deze krant. Hij ontdekt dat culturen en religies nog evenzeer botsen als toen. Aflevering 7: Marokko.

In Tanger stap je nog op de jarenvijftig-manier uit het vliegtuig, via een trap het bitumen op en dan wandelen naar de aankomsthal. Niks slurf, niks ultramoderne pictogrammen. Dit Marokkaans decor roept een nostalgisch gevoel op: Casablanca in 1942 en Ingrid Bergman die tegen de pianist zegt: 'Play it once, Sam, for old times' sake'.

En het houdt niet op bij het vliegveld. Het witte Hotel Continental in de oude stad lijkt op een filmset die men vergeten is af te breken. Er is de vervallen schoonheid van Arabische tegels in vele warme kleuren, en rijk met ornamenten versierde poortjes. Bertolucci's film 'The Sheltering Sky' (1990) is hier deels opgenomen. Dit is ook het hotel waar Kuyper in april 1906 een paar dagen verbleef.

Gevoed door nostalgie is onze eerste vraag bij aankomst of er nog een gastenboek is uit Kuypers tijd. Alsof het de gewoonste vraag van de wereld is, knikken ze van ja, en vijf minuten later ligt een oud Visitor's Book op de balie voor ons. Helaas loopt het van 1889 tot 1898 en zijn er geen andere boeken bewaard gebleven dan deze. Geen handtekening van Kuyper dus, al wordt zijn verblijf wel vermeld in een boekje over de geschiedenis van het Continental.

Dat boekje kreeg ik van Jimmy die een grote bric-à-brac-winkel heeft in het hotel en me foto's toont van hem met Kofi Annan en van hem met filmsterren die hier hebben gewerkt. Jimmy houdt van Nederland: 'Many religions, many different people, one law'. Als ik hem vraag hoe dat in Marokko is, antwoordt hij met een glimlach: het gaat beter dan vroeger, maar 'every house has its toilet'.

De filmset is maar een façade, wat schuilt erachter? Dat kom je hier niet zo gemakkelijk te weten. Waarom eigenlijk niet? Marokkanen hebben niet dat harde van Arabieren. Berbers zijn naar binnen gekeerd in hun religie, en dan is ook de Franse slag er nog overheen gegaan. "Niet het ceremonieel in de Moskee, veeleer de mystiek leidt hier de geesten", schrijft Kuyper. Dit is het land waar de soefi-beweging zich ontplooit als een humane islam.

Als we onder soefi-dansers zijn in het blauwe Chefchaouen is de sfeer ontspannen: de saxofoonspeler blaast bij het inspelen het thema van de Pink Panther. Alsof hij zeggen wil: relax, jullie Europeanen. Zo kalm hebben we het in de islamitische wereld nog niet meegemaakt. Maar als we met de jongens willen praten moet de een zijn huiswerk maken, de ander zijn vader helpen en de derde vraagt later te bellen - en neemt niet op. Men is op zijn hoede.

Aan het eind van de dag spreken we in dit stadje een vrouw van de Femmes de Chefchaouen, een soefi-dansgroep die de wereld rondreist. Zij wil met haar groep laten zien dat vrouwen ook een rol spelen in de islam. Haar boodschap is verder wat we al eerder hoorden: het soefisme is vreedzaam, stabiliseert de samenleving. IS is ver van het bed hier.

Er lijkt een sluier te hangen tussen wat wij te zien en te horen krijgen van de islam in de westerse media, en de moslims hier.

Fez

Door een olijfstreek rijden we uren verder, naar Fez. Hier spreken we hoogleraar culturele studies Moha Ennaji aan de plaatselijke universiteit, die niet minder dan 80.000 studenten telt. Hij neemt ons mee naar de mellah, de Joodse wijk van Fez, direct naast het koninklijk paleis. De Joodse begraafplaats is er goed onderhouden, met geld van de overheid.

Hij beklemtoont dat de Joden bij Marokko horen en dat de overheid niet alleen hun culturele erfgoed bewaard wil zien, maar ook de Joden zelf. Marokko had van alle islamitische landen een van de grootste Joodse gemeenschappen, in Kuypers dagen zo'n 300.000. Daar is nu nog maar 1 of 2 procent van over, ten gevolge van het zionisme en de spanningen rond Joden in de Arabische wereld.

Tot begin twintigste eeuw hadden Joden hier veelal een slechte positie, en was geweld tegen en doodslag van Joden een onbestrafte uitlaatklep bij maatschappelijke spanningen. Maar toen het Vichy-regime anti-Joodse maatregelen uitvaardigde weigerde de onder Frans bestuur vallende Marokkaanse koning Mohammed V ze in te voeren: Joden hadden dezelfde rechten als iedere andere Marokkaan.

De huidige koning Mohammed VI en de nieuwe grondwet van 2011 bieden ruimte en gelijkheid aan de enkele overgebleven Marokkaanse Joden. Maar hoe gezien zijn ze hier? Is er geen antisemitisme? Nee, zegt hoogleraar Ennaji resoluut, we koesteren ze. En hoe zit het dan met de rabbi die in de zomer van 2014 op straat in Casablanca in elkaar werd geslagen, zonder dat iemand ingreep? Is dat alleen maar een incident?

De hoogleraar voert ons mee de smalle straatjes van de Joodse wijk in. Daar staan twee synagogen uit de zeventiende eeuw, de een in restauratie, de ander gerestaureerd. Ik zie plaquettes over Amerikaanse en Duitse financiële steun, maar niet over Marokkaanse. De eerste minister is wel aanwezig geweest bij de opening van de gerestaureerde synagoge.

De godshuizen zijn niet meer in gebruik, de honderd Joden van Fez komen bijeen in een nieuwe synagoge in de buitenwijken, waar ze wonen; er woont geen Jood meer in de Joodse wijk. Dit zijn dus culturele monumenten.

Façade

De beheerder van de synagogen is moslim. Hij en zijn dochter houden beide gebouwen schoon en vertellen desgewenst de geschiedenis van deze synagogen en de Marokkaanse Joden en tonen de Thorarollen aan bezoekers. Dat lijkt een mooi voorbeeld van integratie van Joden in deze samenleving, maar je vraagt je toch af: waar zijn de Joden zelf om dit te doen? Zijn er te weinig, worden ze van hun erfgoed weggehouden?

Wat is echt, wat is façade? Ennaji vertelt buiten het zicht van de camera dat een volledige democratie hier nog niet mogelijk is, al was het maar omdat zo'n 40 procent van de mannen en 60 procent van de vrouwen ongeletterd is en men niet geschoold is in debat en dialoog. Een democratie kan alleen bestaan als er betrokken, geïnformeerde burgers zijn en dat is nog niet het geval. Wat de koning doet is een stap-voor-stapbeleid op weg daarnaartoe.

Als aan die voorwaarden is voldaan, dat bepaalt de koning. Het gaat jongeren vaak te langzaam en het betekent ook dat de samenleving zwaar gecontroleerd wordt: internet, maar ook de pers en personen. Mensenrechten staan onder druk. Controle is nodig om het plantje van de democratie te laten groeien en moslimextremisme tegen te gaan.

Het is het verhaal van iemand die aan de goede kant van de geschiedenis staat.

We rijden naar de grote schapenmarkt van Fez, om de laatste dag te filmen dat schapen voor het offerfeest gekocht kunnen worden. Onze Marokkaanse chauffeur loopt de markt op om te zien waar we zijn moeten. Wij blijven bij de auto en kijken naar de mensen en de onwillige schapen die ze meeslepen; die lijken te voelen dat hun morgen het mes wacht.

Vluchten

Plotseling komt onze chauffeur aanrennen en achter hem is veel beweging. 'In the car, in the car', roept hij. Ik spring zo ongeveer bij de geluidsman op schoot en we rijden snel weg. Hij heeft een groep mannen met 'samoerai' - lange messen - onze kant zien opkomen en is in paniek. We rijden hard een doodlopende straat in. Nadat we gekeerd zijn en de goede weg hebben gevonden, lopen we vast in een file van voor het geweld vluchtende mensen, auto's en brommers. Achter ons rijdt een auto met een ingeslagen voorruit, maar er komt geen troep wilde mannen achter ons aan en na enkele minuten is de file opgelost.

Uiteindelijk hebben wij niets gezien, alleen een massa mensen die het op een rennen zet. Was het een fantoom, of was dit de ontvlamming van de mystieke islam en had Jimmy gelijk: every house has its toilet?

Van een grote markt met honderden schapen die we hadden willen filmen, is niets meer over. Marokko laat zich niet zo gemakkelijk kennen.

De 8-delige Ikon-serie 'Om de Oude Wereldzee' wordt zondagavond uitgezonden op NPO 2.

George Harinck in Marokko (linksboven). Aankomst in Tanger (hierboven). Een soefi-ceremonie (rechtsboven). 'Dit is het land waar de soefi-beweging zich ontplooit als een humane islam.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden