Op zoek naar de waarheid die zelfs Jokowi niet wil horen

Waarheidsvinding is, ook onder de huidige president, in Indonesië niet mogelijk. Daarom begint vandaag in Den Haag, vijftig jaar na dato, een volkstribunaal over de massamoord op communisten en hun sympathisanten die volgde op de mislukte coup van 1965.

De massaslachting en vervolging van honderdduizenden communisten en linkse sympathisanten na een mislukte coup in 1965 (zie kader), vormen een van de grootste taboes in de Indonesische samenleving. Wat er toen gebeurde, en waarom, is al vijftig jaar onderwerp van een intensieve overheidspropagandacampagne die communisten afschildert als staatsgevaarlijke, atheïstische figuren.

Om de slachtoffers een stem te geven en de zoektocht te openen naar gerechtigheid, begint vandaag een internationaal volkstribunaal over '1965', waar voor het eerst in het openbaar slachtoffers zullen getuigen en rechters hun oordeel zullen vellen. Het tribunaal vindt plaats in Den Haag, niet in Indonesië zelf. "In Indonesië kan het niet, dat is te gevaarlijk", zegt Saskia Wieringa, voorzitter van de organiserende stichting. "De onderdrukking neemt toe."

Er was toch juist goede hoop dat het beter zou gaan met de mensenrechten in Indonesië, na het aantreden van president Joko Widodo ('Jokowi') vorig jaar?

"Ja, die hoop hadden we zeker. Het idee voor het tribunaal ontstond twee jaar geleden, na de première van 'The Act of Killing' van Joshua Oppenheimer (een documentaire waarin de daders van 1965 hun misdaden minutieus, en ogenschijnlijk zonder berouw, naspelen, red.). We waren met een groep Indonesische ballingen, Joshua, en mensen van de Indonesische mensenrechtencommissie hier in mijn huiskamer aan het napraten, en vroegen ons af: wat kunnen we doen? Daar ontstond het idee voor een volkstribunaal.

"Aanvankelijk dachten we dat we Jokowi met ons tribunaal zouden kunnen ondersteunen. Onze hoofdaanklager heeft de mensenrechtenparagraaf in diens verkiezingsprogramma geschreven, en die zit goed in elkaar. Maar Jokowi is een zwak president gebleken. Dat komt omdat het regime van Soeharto, de Nieuwe Orde, eigenlijk nooit is verdwenen. Soeharto is verdreven in 1998, maar de oude garde zit er nog. Jokowi wordt omringd door dertig, veertig generaals met bloed aan hun handen. Daarenboven lijkt hij ook niet echt geïnteresseerd in mensenrechten."

Maar hij heeft toch wel uitspraken gedaan over 1965 en over de verwerking ervan?

"Ja, hij is voorstander van een verzoeningscommissie. Hij wil alleen geen waarheidsvinding. Oude wonden openhalen vindt hij sociaal onwenselijk. Maar verzoening zonder waarheid kan natuurlijk niet! Je kunt niet zeggen: er zijn mensen verdrietig, daar gaan we wat aan doen, maar waarom ze verdrietig zijn is niet relevant."

Het tribunaal duurt vier dagen. Wat willen en kunnen jullie in zo'n korte tijd eigenlijk bereiken?

"Een volkstribunaal is geen juridisch instrument, er worden geen mensen voor het gerecht gedaagd zoals voor het Internationaal Strafhof. We hebben een klein budget, we bijten al anderhalf jaar op een houtje. Het is vooral een pressiemiddel, een moreel instrument. We kunnen er slachtoffers mee aan het woord laten, en laten zien wat er bekend is over deze periode van massamoorden. En we hopen er een proces mee op gang te brengen. Het volgende doel is een VN-resolutie, om de druk op Indonesië op te voeren. Want daar moet het uiteindelijk toch gebeuren; daar moeten mensen voor het gerecht worden gebracht, en daar moet de waarheid boven tafel komen."

Drie jaar geleden heeft de Indonesische mensenrechten-commissie een rapport over 1965 uitgebracht. Is dat leidend geweest bij het opstellen van de aanklacht?

"Nee, want dat rapport staat nog altijd onder embargo; het ligt in een la op het Openbaar Ministerie. Wij moesten het onderzoek helemaal opnieuw doen, en de getuigen zelf zoeken. Ik ben onderzoeker, ik heb een rapport van 1500 pagina's samengesteld, met hulp van experts over de hele wereld."

Critici zullen zeggen dat dit een farce is, een spel voor de bühne van een klein clubje mensen, georkestreerd vanuit het buitenland.

"Het zou kunnen dat mensen in Indonesië dat zeggen. Xenofobie tiert er welig. Maar het project wordt gedragen door ballingen, door Indonesische mensen. De aanklagers zijn, met één uitzondering, allemaal Indonesisch. Los daarvan, we kunnen niet anders; in Indonesië is het te gevaarlijk om dit tribunaal te organiseren, we zouden uit elkaar geslagen worden, het vliegtuig ingejaagd.

"We begonnen in een periode dat we geloofden in Jokowi, we hoopten een proces op gang te brengen. Maar inmiddels is de situatie zich aan het verharden. De afgelopen weken zijn er allerlei incidenten geweest. Tijdens het literair festival van Ubud op Bali werden bijeenkomsten over 1965 door de overheid verboden, inclusief de presentatie van de vertaling van de roman die ik schreef over die periode. Een medewerker van het tribunaal, een balling die in Zweden woont, werd het land uitgegooid. En op Java werd de gehele oplage van een studentenblad over 1965 verbrand.

"Het proces is in Indonesië simpelweg tot een eindpunt gekomen. Dat rapport van de commissie ligt al drie jaar te verstoffen, de overlevenden zijn oud, de maatschappij is ziek, doordrenkt van straffeloosheid, de militairen kunnen doen wat ze willen. Wat kunnen we dan doen? Dit is wat we kunnen doen."

Er zijn veiligheidsplannen voor de deelnemers. Is het gevaarlijk wat jullie doen?

"De generaals worden zenuwachtig van het tribunaal. Nursyahbani Katjasungkana, onze coördinator in Indonesië, wordt door hen in kranten en op tv uitgemaakt voor verraadster van het volk. Ze zeggen dat ze schande over het land brengt, dat ze het land uiteen wil laten vallen zoals in Joegoslavië is gebeurd. Dat is hard en moeilijk, want ze wil haar volk juist verzoening brengen.

"En ze loopt risico. We lopen allemaal risico. De aanklagers, allemaal mensenrechtenadvocaten, gaan na het tribunaal weer terug naar Indonesië. Openheid en publiciteit brengen een zekere mate van bescherming, maar we zijn allemaal bang. Echt allemaal. Maar als je niks durft te doen, zal er ook niks veranderen."

Wie is Saskia Wieringa?

Saskia Wieringa is hoogleraar Gender and Women's Same-sex Relations Crossculturally aan de Universiteit van Amsterdam. Zij deed dertig jaar geleden al onderzoek naar propaganda in Indonesië na 1965, en schreef de thriller 'Het Krokodillengat' over die periode. Ze woont afwisselend in Nederland en op Java.

Wat gebeurde er in 1965?

Onder nooit helemaal opgehelderde omstandigheden vond in de nacht van 30 september op 1 oktober 1965 een militaire staatsgreep plaats in Indonesië. Die zou zijn uitgevoerd door aanhangers van de Indonesische Communistische Partij. De coup mislukte, en wat volgde was een nietsontziende (overheids)campagne tegen alles wat riekte naar communisme. Het leger en milities brachten honderdduizenden mensen om het leven, en zetten nog eens honderdduizenden mensen vast. Er werd gemarteld, mensen werden gedwongen te werk gesteld, of verdwenen spoorloos. De anti-communistische propagandacampagne die dit alles mogelijk maakte, duurt volgens de organisatoren van het volkstribunaal tot op de dag van vandaag voort.

Wat gaat het tribunaal doen?

Het 'Internationale Volkstribunaal 1965' zal in vier dagen tien getuigen en een aantal experts horen.

De aanklacht bevat negen punten. De Indonesische staat wordt beschuldigd van misdaden tegen de menselijkheid, onder meer vanwege moord, slavernij, seksueel geweld, marteling en gedwongen verdwijningen op grote schaal.

Punt negen van de aanklacht gaat over de medeplichtigheid van de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Australië.

Zes van de zeven aanklagers komen uit Indonesië. De rechters vormen een select internationaal gezelschap, met onder anderen de bekende jurist Geoffrey Nice, de Iraanse mensenrechtenadvocaat Shadi Sadr en de voormalige Zuid-Afrikaanse opperrechter Zak Yacoob.

De rechters zullen vrijdag, op de laatste dag van het tribunaal, een voorlopige verklaring afleggen. Hun definitieve uitspraak volgt in Genève tijdens een zitting van de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties.

Film The Act of Killing

De beelden hiernaast komen uit de documentaires 'The Act of Killing' (2012) en 'The Look of Silence', die zijn gemaakt over het geweld tegen communisten na de mislukte staatsgreep in 1965. In de films blikken daders en (nabestaanden van) slachtoffers terug op de gebeurtenissen. In 'The Act of Killing' spelen daders na hoe zij politieke tegenstanders ombrachten. Indonesië heeft de periode nog altijd niet verwerkt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden