Op zoek naar de Obama-doctrine

Ook voor een idealistische president van de VS, zoals Barack Obama, zijn reddingsacties altijd enigszins willekeurig, hij onderneemt ze omdat ze mogelijk zijn, niet omdat ze moeten. Beeld epa

Zeer tegen zijn zin heeft Barack Obama het bevel gegeven tot bombardementen in Irak. Waarom daar wel en in Syrië niet? 'Meneer de president, wat is uw strategie?'

Er was iets van radeloosheid te horen in de stem van de Republikeinse senator. "Als ik kijk naar die kaart (van Irak, red.), dan denk ik aan de Verenigde Staten, dan zie ik een Amerikaanse stad in brand staan, doordat terroristen nu zo in Syrië en Irak kunnen opereren", zei Lindsey Graham zondag in het wekelijkse politieke praatprogramma van de Amerikaanse tv-zender Fox News.

Volgens Graham biedt de vestiging van een 'kalifaat' in Irak de gelegenheid aan 'honderden Amerikanen en duizenden Europese strijders' in Irak om terreurtechnieken te leren die ze daarna in hun thuislanden in praktijk zullen brengen. En zijn daarom de Amerikaanse luchtaanvallen op IS (voorheen Isis) onvoldoende. "Dit betekent een rechtstreekse dreiging voor de VS. Meneer de president, u hebt zich nog niet één keer direct tot het Amerikaanse volk gericht over het gevaar dat we worden aangevallen vanuit Syrië, en nu vanuit Irak. Wat is uw strategie om te voorkomen dat die mensen ons thuisland gaan aanvallen?"

Geen kijk op de wereld
Geheel volgens de zeden van dat soort programma's werd ook een Democraat in stelling gebracht, senator Ben Cardin, en geheel volgens de zeden van de Amerikaanse politiek zag die het totaal anders: "Ik ben het eens met de president, er is geen militaire oplossing voor dit probleem. We hebben een beperkte missie waar de president opdracht toe heeft gegeven, om een genocide te voorkomen. We gaan niet onze strijdmacht gebruiken om in orde te maken wat de Irakezen zelf in orde moeten maken."

En daarna werd het debat afgerond met commentaar van een aantal deskundigen, die weer hun eigen probleem hadden met het optreden van Barack Obama: "Hij gaf een uitgebreid interview aan The New York Times, en daar stond boven dat hij zijn kijk op de wereld zou geven", zei Ron Fournier van het weekblad National Journal. "Ik heb dat verhaal drie of vier keer gelezen en ik heb die kijk op de wereld van de president niet gevonden."

Hij is niet de enige die zoekt naar een Obama-doctrine. Maar de staf van de president heeft het de afgelopen jaren een- en andermaal gezegd: het samenvatten van het strategische beleid van de VS, het aankondigen in wat voor gevallen het geduchte militaire apparaat precies zal worden ingezet, doet meer kwaad dan goed.

Dus proberen anderen het voor hem. Want een overkoepelende strategie is wel belangrijk in tijden van radicale onzekerheid in internationale aangelegenheden, zegt Daniel Drezner, hoogleraar internationale betrekkingen aan de Tufts universiteit. "Ideeën zijn het belangrijkst wanneer iedereen zich op onbekend terrein bevindt. Dan functioneren ze als bakens, die landen naar veilig vaarwater loodsen. In rustige tijden zullen leiders de mogelijkheden en vroegere daden van anderen gebruiken om hun gedrag te voorspellen. Maar in tijden waarin alles nieuw is, kunnen overkoepelende strategieën aan buitenstaanders de intenties duidelijk maken van de beleidsmakers van een land, en daarmee belangrijke toehoorders geruststellen of juist waarschuwen."

Beeld afp

Drezner schreef dat in het tijdschrift Foreign Affairs in 2011. En hij vond op dat moment dat de tijden wel om een Obama-doctrine vroegen. Want 'radicale onzekerheid' kan volgens hem op twee manieren ontstaan: een wereldwijde schok, zoals oorlog, revoluties of een economische depressie, die de prioriteiten van allerlei landen verandert, of een machtsverschuiving, waarin de hegemonie overgaat van het ene land of blok naar het andere. En om zich heen zag hij beide factoren aan het werk, met een economische recessie waarvan de naweeën nog overal voelbaar zijn, en een duidelijke verzwakking van de VS, economisch en politiek, ten opzichte van China.

De hervonden machtshonger van Rusland had Drezner toen, in 2011, nog niet eens op zijn netvlies, de opstanden in de Arabische landen waren nog maar net begonnen en Irak had nog maar net de stabiliserende Amerikaanse troepenmacht uitgewuifd.

Drie jaar later is Syrië nog steeds verwikkeld in een burgeroorlog, is Irak aan het uiteenvallen, moet Oekraïne vrezen voor zijn oostelijke helft, en klinkt de roep alleen maar luider om een duidelijk Amerikaans signaal: waartoe is het land bereid en waartoe niet, en onder welke omstandigheden stijgen de jachtvliegtuigen op, stappen de manschappen in hun transportvliegtuigen en beginnen de drones te zoemen boven de hoofden van boosdoeners?

'Onverantwoordelijk en naïef'
Al tijdens zijn campagne voor het presidentschap, in 2008, sprak Barack Obama daar niet over in de termen die het wereldje van ex-ministers, -ambassadeurs en andere commentatoren gewend was. In een tv-debat met Hillary Clinton zei hij bijvoorbeeld dat hij bereid was om tijdens zijn eerste jaar als president zonder voorwaarden vooraf te spreken met de presidenten van Iran, Syrië, Venezuela, Cuba en Noord-Korea. Clinton noemde dat 'onverantwoordelijk en naïef'.

Toen Obama korte tijd later aankondigde dat hij niet zou aarzelen om terroristenleiders in Pakistan aan te vallen als Pakistan dat zelf niet deed, was dat juist weer te krijgshaftig. En toen hij daarna zei dat hij nooit kernwapens zou inzetten om in Pakistan of Afghanistan een terreurnest op te ruimen - toch geen erg voor de hand liggende strategie - bleek hij daarmee ook alweer een ongeschreven wet van het buitenlandse beleid te hebben geschonden, namelijk dat je geen enkele handelwijze ooit moet uitsluiten.

Beeld afp

Nu is enige naïviteit hem ook niet te ontzeggen, als je de interviews uit die tijd leest. In 2007 sprak een verslaggever van The New York Times, James Traub hem uitgebreid aan boord van zijn campagnevliegtuig, en op dat moment was de Obama-doctrine een kwestie van goede voornemens en goede hoop: "Als ik het gezicht word van het Amerikaanse buitenlandse beleid en de Amerikaanse macht, zolang we voorzichtige strategische beslissingen nemen, crises en kansen in de wereld op een intelligente en terughoudende manier tegemoet treden.... Ik denk dat als je mensen kunt vertellen: 'We hebben een president in het Witte Huis die nog een grootmoeder heeft die in een hutje woont aan de oever van het Victoriameer, een zus heeft die half-Indonesisch is en getrouwd met een Chinese Canadees', dan zullen ze denken dat die een beter idee heeft van wat er aan de hand is in hun leven en in hun land. En daar zullen ze dan gelijk in hebben."

Hardere taal
Zeven jaar later is er uiteraard een andere president aan het woord, die hardere taal spreekt, vermengd met het idealistische sentiment van voorheen. Hij heeft zich aan zijn woord gehouden: troepen teruggetrokken uit Irak en binnenkort uit Afghanistan. Hij heeft aan zijn woord proberen te houden door de gevangenis in Guantánamo Bay op Cuba te sluiten, maar zag zich daarin de voet dwars gezet door het Congres. En hij heeft zijn stoere aankondiging gestand gedaan en Osama bin Laden op Pakistaans grondgebied laten executeren.

Het is bij de buitenlandse kwesties die niemand bij zijn aantreden nog voorzag, dat het beeld helderheid verliest.

Tijdens de Arabische opstanden lag zijn sympathie bij de demonstranten die democratie eisten en liet hij zijn bondgenoot Moebarak in Egypte vallen. Maar eerder stak hij geen hand uit om de Groene Revolutie in Iran te helpen. In Libië hielp hij het regime van Moammar Kadafi omver te werpen, maar weigerde hij de VS aan het hoofd van die operatie te plaatsen. In Syrië kondigde hij een 'rode lijn' af, maar toen het regime-Assad die overschreed door chemische wapens te gebruiken, kwam het aangekondigde bombardement er niet, omdat Obama daarvoor expliciete steun vroeg aan het Congres en die niet kreeg.

Hoeveel doden er in Syrië ook vielen, steun aan de opstandelingen kwam er maar mondjesmaat. Maar in Irak laat momenteel de Amerikaanse luchtmacht weer wel zien wat ze kan.

Beeld afp

In zijn aankondiging van die acties gaf Obama twee voor de hand liggende redenen op, met een retorisch staartje waaraan Amerikanen zo gewend zijn dat het ze nauwelijks meer opvalt: "Als er Amerikaanse levens in gevaar zijn, ondernemen wij actie. Dat is mijn verantwoordelijkheid als opperbevelhebber. En als vele duizenden onschuldige burgers uitgeroeid dreigen te worden, en we hebben de mogelijkheid daaraan iets te doen, dan ondernemen we actie. Dat is onze verantwoordelijkheid als Amerikanen. Dat is het kenmerk van Amerikaans leiderschap. Zo zijn wij."

In de toespraak waarin hij de acties in Libië aankondigde stond net zo'n zin: "Amerika's verantwoordelijkheden als leider negeren en onze verantwoordelijkheden tegenover onze medemensen onder zulke omstandigheden, zou een verraad zijn aan wie we zijn." De adviseur die de toespraak voor Obama opstelde, Ben Rhodes, vertelde aan The New York Times dat de president dat er zelf ingeschreven had.

Voorzichtig
Een essentieel deel van de Obama-doctrine is dus de verplichting die de VS als machtigste land ter wereld hebben tegenover landen en groepen in nood. Maar een ander deel ervan is de verplichting om die macht niet zo te gebruiken dat het probleem alleen maar erger wordt.

Niemand hoeft Obama daaraan te herinneren, hij heeft zijn hele presidentschap te danken aan het feit dat zijn voorganger wild met de Amerikaanse macht in het rond smeet en dat zijn belangrijkste concurrent in zijn eigen partij daarmee in had gestemd.

Maar dat hij zo voorzichtig is, heeft ook met zijn persoonlijkheid te maken. Hetzelfde interview met The New York Times waarin sommigen vergeefs zochten naar zijn 'kijk op de wereld', werd door Aaron David Millar van het Woodrow Wilson International Center for Scholars met opluchting gelezen. "Ik ben zelf een analist bij een inlichtingendienst geweest, en volgens mij zou hij een geweldige inlichtingenman zijn geweest. Obama denkt niet alleen in termen van mogelijkheden (de wereld van de diplomaat) maar ook van de waarschijnlijkheden (het domein van de analist)."

En dat leidt, schrijft Miller goedkeurend op de website van het blad Foreign Policy, maar al te vaak tot nietsdoen.

Noodzakelijke acties
Obama zelf lijkt dat te beseffen, want naast de verplichtingen die Amerika zichzelf oplegt noemt hij steevast ook de beperkingen die het land heeft, en die een algemene doctrine onwerkbaar maken: "Hoe weeg ik tienduizenden die zijn gedood in Syrië af tegen tienduizenden doden die nu in Congo vallen?", zei hij anderhalf jaar geleden.

Ook voor een idealistische president van de VS zijn reddingsacties daarom altijd enigszins willekeurig, hij onderneemt ze omdat ze mogelijk zijn, niet omdat ze moeten. De enige acties die wel moeten, zijn die ter bescherming van Amerikanen en van het thuisland. Vandaar het dringende betoog van senator Graham dat de situatie in Irak een direct gevaar voor de VS vormt. Alleen wie Obama daarvan overtuigt, krijgt hem zover dat hij ten oorlog trekt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden