Op zoek naar buitenaards leven

Over tien jaar staat er in de Chileense woestijn een telescoop die sterk genoeg is om eventueel buitenaards leven op te sporen. 'Met de Europese supertelescoop wordt het echt spannend, dan kunnen we voor het eerst het hele universum zien.'

Op drieduizend meter hoogte in de Chileense Atacama-woestijn bouwen wetenschappers de grootste telescoop ter wereld, zo groot als de Arc de Triomph in Parijs. De vijftien deelnemende landen, waaronder Nederland, besloten deze zomer tot de bouw van het Europees Zuidelijk Observatorium (ESO). Met een spiegeloppervlakte van ruim 40 meter kunnen straks onder andere Nederlandse astronomen de European Extremely Large Telescope - E-ELT - gebruiken om een goed beeld te krijgen van planeten buiten ons zonnestelsel. De constructie kost 1,1 miljard euro en is pas over tien jaar klaar. De zoektocht naar exoplaneten (die draaien om andere sterren dan de zon) die vergelijkbaar zijn met onze planeet aarde kan dan echt beginnen. En daarmee ook het lokaliseren van eventueel buitenaards leven. Tot die tijd moeten de wetenschappers het in de bergachtige woestenij van Chili doen met vier grote telescopen met een spiegel van ruim 8 meter. Minder scherp maar niet minder sexy.

Een rit naar het het Europees Zuidelijk Observatorium is een avontuur. Het observatorium ligt midden in de woestijn, zo'n 200 kilometer ten zuiden van de belangrijkste Chileense havenstad Antofagasta. Het roodgekleurde zand van de Atacama wordt afgewisseld door hier en daar een flinke kei. De eerste associatie is dan ook buitenaards: het landschap van Mars. Rood, droog en vooral leeg. Geen planten, zelfs geen cactus, te bekennen. In de verte kijkt het Andesgebergte met zijn besneeuwde toppen op de woestijn neer. "Nasa heeft hier de Curiosity getest", grinnikt de 27-jarige Amerikaanse astronoom John Carter. Op dit moment verkent Curiosity, de robotwagen van Nasa, de oppervlakte van Mars in een zoektocht naar water en teken van leven.

Het ESO werd in 1962 opgericht door Nederland, Belgie, Duitsland, Frankrijk en Zweden met als doel gezamenlijk grotere telescopen te bouwen en te bekostigen om zo betere observaties te doen. De opgedane kennis wordt onderling gedeeld. In 1977 werd de eerste telescoop opgeleverd met een spiegeloppervlakte van 2,2 meter. De vier huidige Very Large Telescopes (VLT) hebben al een spiegel van 8,2 meter en zijn sinds 1998 operationeel .

Op 2400 meter hoogte, op de piek genaamd Cerro Paranal, staan deze vier reuzen van ESO. De telescopen zijn zo hoog als een gebouw met vijf verdiepingen. Zij moeten wetenschappers helpen om vragen beantwoorden als: wat is tijd? Is er, en zo ja waar, buitenaards leven? De VLT's kunnen die vragen helpen beantwoorden door de lenzen samen te laten werken - als waren ze één - middels een techniek genaamd interferometrie. "Zo kunnen we heel diep in het universum kijken en bijvoorbeeld het eerste licht van net na de oerknal opvangen", vertelt professor Massimo Tarenghi. De Italiaanse astronoom is bouwer van de VLT en vele andere grote telescopen op aarde. Een gepassioneerd verteller wiens ogen groot worden wanneer het over 'zijn' telescopen gaat. "Met de Europese supertelescoop wordt het echt spannend, dan kunnen we voor het eerst het hele universum zien. Tot in detail", vervolgt hij. "Alsof we met de nieuwste fotocamera inzoomen op een planeet miljoenen lichtjaren van hier." De supertelescoop kan in zijn eentje genoeg licht opvangen zodat astronomen metingen kunnen verrichten op exoplaneten. Door de samenstelling van bijvoorbeeld de atmosfeer te analyseren kunnen de onderzoekers met zekerheid zeggen of er leven is of niet. "Dan weten we niet alleen of er leven is, maar ook wáár", zegt Tarenghi enthousiast.

De eerste ster ooit die werd geboren, een foto van een 'aarde-achtige' planeet buiten ons zonnestelsel of bewijs voor het bestaan van leven op een andere planeet. Het is de droom van elke astronoom sinds Galileo om die ontdekkingen te doen. Nooit was er een telescoop groot genoeg om ze te kunnen doen, tot nu.

De meest recente waarneming van de VLT's die wetenschappelijk de wenkbrauwen deed fronsen is de dood van een nebula, een enorme gaswolk. Een groep Duitse astronomen van het Max Planck Instituut bestudeerde het zwarte gat in het midden van onze melkweg. Het gat verorbert langzaam alle materie in onze melkweg: sterren, planeten en gaswolken. Tot nu toe was onbekend met welke snelheid dat precies gebeurde. Tarenghi : "Met de observaties van de gaswolk konden we uitrekenen met welke snelheid de wolk werd opgegeten. Zo komen we meer te weten over zwarte gaten."

De reden dat men in de Chileense Atacama-woestijn observeert is in de eerste plaats dat de atmosfeer er zeer stabiel is. "Dat zorgt er voor dat er geen onnodige storing is en we een scherp beeld krijgen", vertelt de Chileense astronome Laura Ventura. Het tweede voordeel is dat de eerste menselijke bewoning pas 200 kilomter verderop is, in Antofagasta. "We hebben gemiddeld 330 nachten per jaar geen wolkje aan de hemel. De duisternis die we hier genieten is een geschenk", vervolgt Ventura. Zogeheten lichtvervuiling is funest voor de telescopen, aangezien die het minieme licht van sterren miljoenen lichtjaren verderop proberen op te vangen. Een koplamp van een auto kan een observatie al verknallen.

Die lichtvervuiling komt wel akelig dichterbij. De Chileense economie is de afgelopen jaren behoorlijk gegroeid - mede dankzij de mijnbouw in de Atacama - en Antofagasta is de belangrijkste uitvoerhaven van het land geworden. Logischerwijs zijn veel Chilenen naar die stad verhuisd om werk aan te nemen. De onstuimige uitbreiding van de stad bedreigt de noodzakelijke duisternis voor ESO. "We voeren intensieve gesprekken met het gemeentebestuur van Antofagasta", aldus Ventura.

Daar is niet iedereen blij mee. Ricardo Pincheira, woordvoerder van de Chileense mijnwerksvakbond voor de regio Atacama, zegt dat hij niet van plan is mensen te ontmoedigen naar Antofagasta te verhuizen. "Kompels staan met hun twee benen op de aarde en moeten hun gezinnen voeden en de huur betalen." De belangen van de wetenschappers staan lijnrecht tegenover die van de mijnwerkers en havenarbeiders.

De droom van de Europese supertelescoop - die nu bijna werkelijkheid wordt - kent deels een Nederlandse oorsprong. Ons land is medeoprichter van het Europees Zuidelijk Observatorium. "We hebben veel te danken aan het doorzettingsvermogen van Jan Oort", vertelt Massimo Tarenghi. De radio-astronoom pleitte voor alsmaar grotere telescopen en het gebruikmaken van interferometrie om betere observaties te kunnen doen. "Als Oort nog zou leven zou hij vast kosmoloog zijn, want hij dacht groot", aldus Tarenghi. De kosmologie bestudeert het gehele universum en dan met name het ontstaan ervan: de oerknal, of Big Bang.

Bij binnenkomst in het controlecentrum van de telescopen, valt meteen de wildgroei aan beeldschermen op die een veelheid aan gegevens weergeven: infrarood, UV-straling, de positie van de maan en de andere planeten in ons zonnestelsel. Aangezien er 's nachts wordt geobserveerd zitten de meeste wetenschappers met grote mokken koffie naar de verschillende schermen te turen. Er wordt overlegd. Er wordt gerekend. Alles wordt nog eens zorgvuldig besproken en nagerekend, om te zorgen dat de observatietijd zo efficiënt mogelijk wordt benut.

De Amerikaan John Carter bereidt zich op de nacht voor. Hij kijkt op kaarten zo groot als posters om de stand van Mars te bepalen. De rode planeet staat volop in de schijnwerpers. Hij ziet de Curiosity-rover van Nasa niet als concurrent maar als welkome aanvulling op zijn onderzoek naar Mars. "De Curiosity heeft een set instrumenten maar onze telescopen hebben elk weer andere instrumenten. Ik combineer die gegevens en deel die vervolgens weer met andere wetenschappers", vertelt hij. "Het verdwijnen van vloeibaar water of leven op Mars kan ons iets vertellen over de toekomst van de aarde", vervolgt hij. Zijn collega Miriam Rodriguez (28) werkt al twee jaar bij ESO in de Atacama. Ze bestudeert de geboorte en vroege ontwikkeling van melkwegen. Op de vraag wat haar fascineert aan haar werk en wat het belang er van is, zegt ze: "Wie kijkt er nou niet op een mooie zomeravond naar de sterren en vraagt zichzelf af: hoe is het toch mogelijk? Nou, ik wilde die vraag beantwoorden."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden