Op verwoeste grond bouwde Aldo Leopold zijn natuurethiek

De Aldo Leopoldhut in Wisconsin. Hier bracht het gezin Leopold de weekeindes door. Beeld Getty Images

Aldo Leopold wordt gezien als een grondlegger van de natuurethiek. De Amerikaan overleed zeventig jaar geleden, en is in Nederland nog altijd een onbekende.

Wie nooit buiten bivakkeert, kan last krijgen van twee hersenstoornissen. De eerste is het idee dat ontbijt uit de supermarkt komt. De tweede is het idee dat het de kachel is die warmte geeft. Om de eerste stoornis te vermijden, moet de mens een moestuin aanleggen, bij voorkeur ver van een supermarkt die roet in het eten kan gooien. Om de tweede te voorkomen zou hij een blok goed eikenhout op het rooster moeten leggen, bij voorkeur ver van een kachel, en zich daaraan warmen terwijl een februaristorm de bomen krom trekt. Wie zijn eigen eik heeft gezaagd, gespleten en gestapeld, die zal weten waar de warmte vandaan komt, met een rijkdom aan details die buiten bereik blijft van degenen die het weekend doorbrengen in de stad, achter de kachel.'

Zo opent Aldo Leopold het hoofdstuk 'Februari' in 'A Sand County Almanac', zijn schetsen van het buitenleven op een vervallen boerderij in Wisconsin, in het noorden van de VS. Het is vandaag precies zeventig jaar geleden dat Leopold overleed. Zijn Almanac verscheen een jaar na zijn dood. Het boek is merkwaardigerwijs nooit in het Nederlands vertaald, maar verwierf in de VS en in veel andere landen grote faam, te vergelijken met 'Walden' van Henry David Thoreau, ook een Amerikaanse natuurschrijver en een voorganger van Leopold.

Aldo Leopold was een bosbouwkundige en ecoloog, verbonden aan de universiteit van Wisconsin. Zijn literaire schetsen verraden zijn deskundigheid. Leopold zaagt niet zo maar een eik om; hij realiseert zich in welke jaarring van de boom de tanden van zijn zaag zitten, en hoe Wisconsin er in dat jaar uitzag. Hij is zich bewust van de talloze eikenloten die het nooit tot boom hebben gebracht, omdat ze in hun vroege jeugd door een konijn werden gegeten.

Het blijft in de Almanac niet bij die prachtige buitenschetsen. Die schetsen lopen uit op een diepgaande beschouwing over de verhouding tussen mens en natuur. Leopold wordt in de VS gezien als een grondlegger van de moderne natuurethiek. Hij had het zelf over een land ethic. En die heeft onmiskenbaar Amerikaanse trekken: een land ethic verandert de mens van veroveraar van het land in een bewoner en deelgenoot van het land. Dat vereist een ecologisch bewustzijn, gevoel van verantwoordelijkheid voor de gezondheid van het land, en respect voor zijn zelfherstellend vermogen.

Optimistisch was Leopold niet over die opdracht. "De ontwikkeling van een natuurethiek", schreef hij, "wordt gehinderd door het feit dat ons onderwijs en onze economie ons niet dichterbij maar steeds verder brengen van een intens bewustzijn van het land. Die keurige moderne mens is van het land gescheiden door vele tussenpersonen en technologische vindingen. Hij heeft geen levende band met het land; het is voor hem de ruimte tussen steden waar gewassen groeien. Laat hem voor een dag los op een willekeurige plek, en als dat niet toevallig een golfbaan is of een prachtig uitkijkpunt, zal hij zich dood vervelen. Als zijn groenten in water gekweekt worden en niet in de volle grond, vindt hij het best. Synthetische vervangers van hout, leer en wol bevallen hem beter dan de oorspronkelijke natuurproducten. Kortom: het land is hij ontgroeid."

Goed en fout

Voor een bondige weergave van Leopolds natuurethiek wordt veel gegrepen naar twee zinnen op de laatste pagina's van zijn Almanac: 'A thing is right when it tends to preserve the integrity, stability and beauty of the biotic community. It is wrong when it tends otherwise.' Iets is goed als het bijdraagt aan behoud van de samenhang, stabiliteit en schoonheid van leefgemeenschappen. Wat daaraan afbreuk doet, is verkeerd.

Die twee zinnen hebben in de Amerikaanse natuurethiek geleid tot misverstanden en mythes. Leopold zou een ecofascist zijn. Want zegt die eerste zin niet dat alles moet wijken voor het belang van leefgemeenschappen, van het ecosysteem? Dan zou het zelfs goed zijn mensen uit te roeien om natuur te behouden! En stuurt Leopold niet aan op natuurbehoud in afgeschermde gebieden waar geen mens mag komen?

De mythes zijn hardnekkig en onjuist, laat filosofe Roberta L. Millstein zien in een recent artikel in vakblad Biological Conservation. Natuurethiek was in Leopolds denken de derde en laatste poot van de morele ontwikkeling van de mens. Die had zijn eerste ethiek ontwikkeld in persoonlijke relaties met andere individuen, en daarna in grote groepen leren leven en daarmee de tweede poot ontwikkeld. De natuurethiek zou daarnaast moeten staan, niet erboven.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Leopold introduceerde het begrip 'land ethic', een ecologisch bewustzijn Beeld Corbis/VCG via Getty Images

En dat Leopold een natuur voor ogen stond waarin geen mens te bekennen was, is ook onwaar. Zijn ethiek sloeg niet alleen op behoud van ongerepte natuur, maar ook op cultuurlandschappen, op de hele levende omgeving, inclusief de mens. In de biografie die Julianne Lutz Warren schreef is dat precies te volgen. Leopold begon zijn carrière als boswachter in Arizona, in het zuiden van de VS. Hij zou later verhuizen naar Wisconsin en hoogleraar worden aan de universiteit daar. In vier decennia heeft hij in het zuiden, het midden en het noorden kunnen zien welke schade de kolonisten aanrichtten.

Leopold begint zijn loopbaan als boswachter in 1909, het jaar waarin het presidentschap van Theodore Roosevelt eindigde. Roosevelt, misschien wel de groenste president die de Amerikanen hebben gehad, had net een flinke slinger gegeven aan natuurbehoud door nieuwe gebieden onder federaal beheer te brengen in de vorm van nationale natuurparken en staatsbossen. Reden daarvoor was het schrikbarende tempo waarin het Amerikaanse bos verdween. Hout was in de Nieuwe Wereld nodig voor alles: bouw, transport en energie. Hout verdween vele malen sneller dan het kon groeien uit nieuwe aanplant.

En er was een tweede reden: de jacht. Jacht was een deel van de Amerikaanse identiteit. Jacht voor consumptie, voor natuurbeheer en voor de lol. Maar als de Amerikanen doorgingen met hun kaalslag, besefte Roosevelt, zou er al gauw niets meer te jagen zijn.

Daaronder lag - letterlijk - een nog veel groter probleem: de bodem. Leopold zag het met eigen ogen toen hij in Arizona aan het werk ging. De bodem was in hoog tempo aan het eroderen. De boeren die daar waren neergestreken, hadden bomen gekapt, de prairie omgeploegd, grasland aangelegd en akkers ingezaaid. Daardoor was het land de plantensoorten kwijt die zijn structuur droegen. Wind en regen konden verwoestend uithalen. Complete streken werden na een korte exploitatie alweer verlaten omdat de grond was uitgeput. De kolonisatie van Amerika heeft letterlijk miljarden kuub vruchtbare grond verwijderd. De vruchtbare bovenlaag werd door wind en water afgevoerd naar de bodem van de oceaan.

De grond onder onze voeten

Een groter verlies kan de mens niet lijden, aldus Leopold. "Met voldoende tijd en geld kan een verwaarloosde boerderij weer in bedrijf worden gebracht, áls de grond er nog is. Met voldoende geduld en wetenschappelijke kennis, kan een overbegraasd gebied worden hersteld, áls de grond er nog is. Met kostbare herbeplanting en twee generaties wachten kan een verwoest woud weer productief gemaakt worden, áls de grond er nog is. Met oneindig kostbare werken kan een vernietigde waterloop weer onze sloten vullen en onze molens aandrijven, áls de grond er nog is. Maar als de grond is verdwenen, is het verlies totaal en onomkeerbaar", zei hij in een lezing in 1921.

Het was volstrekt duidelijk dat dit probleem niet kon worden opgelost met overheidsmaatregelen. Omdat het land daarvoor te groot was, maar vooral omdat de Amerikaanse pioniersmentaliteit nooit zou toestaan dat een overheid zeggenschap zou krijgen over het landgebruik. Verbetering moest komen van de private grondbezitters, de boeren.

Dat heeft Leopold ertoe aangezet de oorzaken en mechanismen van gronderosie te onderzoeken en de samenhang van soorten die de grond goed houden. Hij kreeg inzicht in wat het land gezond maakt of ziek, en kwam langs die weg tot zijn land ethic. Die ethiek gaat dus niet over de omgang van de mens met een natuur die buiten hem staat. Hij gaat over het levende systeem waarvan die mens zelf deel uitmaakt.

Het heeft de Verenigde Staten niet tot een ecologisch walhalla gemaakt, maar dit denken is zich blijven ontwikkelen in de academische wereld. Natuurethiek is een gangbaar onderdeel van veel studierichtingen aan Amerikaanse universiteiten. De ideeën van Leopold over natuurbehoud en tegengaan van erosie zijn nog altijd in de studieboeken te vinden. En zijn land ethic is ook vandaag nog onderwerp van discussie in de wetenschappelijke literatuur.

Anthropoceen

Voortrekker in dat debat is filosoof J. Baird Callicott. Callicott werd geboren in 1941, zeven jaar voor Aldo Leopold overleed. Hij houdt zich al decennia bezig met diens intellectuele erfenis en hij publiceert er nog steeds over. In de 'Encyclopedia of the Anthropocene', die begin dit jaar door Elsevier werd gepubliceerd, schreef Callicott het hoofdstuk over environmental ethics, milieu-ethiek.

Anthropoceen is de, wat omstreden, naam voor het tijdperk waarin we leven; het tijdperk waarin de invloed van de mens zich heeft uitgebreid tot de gehele planeet en haar klimaat. Daarin moet dan de ethiek meegroeien, betoogt Callicott. Leopold schreef ooit dat de mens moet leren denken als een berg. Nu moet hij leren denken als een planeet.

Uitgekristalliseerd is dat denken nog niet. Maar de ontwikkeling van een ethiek voor dit tijdperk begint bij de mens, betoogt de filosoof. Want die is met zijn invloed op het klimaat zijn eigen ondergang aan het bewerkstelligen. De aarde heeft ergere klimaatschokken meegemaakt, er zijn grotere golven van uitsterven geweest, en een paar individuen zullen het wel overleven. Maar de mens dreigt zijn eigen soort, zijn beschaving te vernietigen. Zoals hij een eeuw geleden de vruchtbare bodem en de jachtgronden in de Nieuwe Wereld vernietigde.

Aldo Leopold, A Sand County Almanac, 1949, Oxford University Press Julianne Lutz Warren, Aldo Leopold's Odyssey, 2006, First Island Press.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden