ReportageBratislava

Op verkiezingsdag vraagt Slowakije zich af wat voor land het eigenlijk is

Op de voorgrond een verkiezingsposter van de sociaal-democratische premier Peter Pellegrini.Beeld Getty Images

Slowakije zoekt, na 27 jaar onafhankelijkheid, nog naar zijn identiteit. Extreem-rechts speelt daarop in en dat werkt goed.

Op grote billboards langs de wegen rond Bratislava prijzen verschillende politici hun partijen aan. Dat de Slowaken naar de stembus gaan, kan hier niemand ontgaan. Zaterdag zullen de ogen vooral gericht zijn op het extreem-rechtse L’Udova Strana Nase Slovensko, dat volgens de peilingen wel eens de tweede partij van het land kan worden.

Ook de foto van voorman Marian Kotleba – een veertiger met een snor – kijkt hier en daar op de automobilisten neer. Zijn portret gaat vergezeld van leuzen als ‘We moeten onze land en cultuur beschermen’.

Over wat de Slowaken precies te beschermen hebben, en over wat het betekent om Slowaak te zijn, daar zijn de inwoners van het land ook na 27 jaar onafhankelijkheid nog niet helemaal uit. Toen zij zich in 1993 van Tsjechië afsplitsten, na zo’n 75 jaar één staat te hebben gevormd (Tsjechoslowakije), was dat niet vanuit een breed gedragen nationalistisch gevoel. Volgens socioloog Zora Butorova was de scheiding vooral een idee van politici, de bevolking was niets gevraagd.

Butorova betreurde het besluit destijds. “Ik ben geboren in Tsjechoslowakije. Ik hield van dat land en beschouwde Praag als mijn hoofdstad. Als tiener in de jaren zestig was de Tsjechische cultuur – met schrijvers als Milan Kundera en Vaclav Havel- heel dynamisch en interessant.”

Slowakije als spannend laboratorium

Toch heeft Butorova er nooit aan gedacht naar Praag te verhuizen na de splitsing. “Voor een socioloog als ik was er juist in het jonge Slowakije veel werk te verrichten. Ik zie het land nog altijd als een spannend laboratorium waarin je maatschappelijke veranderingen goed kunt bestuderen.”

Zora Butorova

In dat laboratorium ontluikt een ‘Slowaaks gevoel’. Dat was 27 jaar geleden wel anders, zegt Butorova. “De begintijd was donker en zwaar, er was geen zelfvertrouwen en er heerste angst voor een economische ineenstorting. Wat voor land zou dit worden? Konden we het wel aan?”

Toch voelden ook de tegenstanders van de splitsing dat ze op een of andere manier moesten zorgen voor dit ‘ongewenste kind’, zegt ze. “Want zo werd het land gezien: als een ongewenst kind dat er nu eenmaal was en tot een gezonde volwassene moest zien op te groeien.”

En een gezonde ‘volwassene’ heeft een gezonde identiteit nodig, zegt Gabriela Bereghazyo in een koffietentje in de Middeleeuwse binnenstad. Bereghazyo is een van de oprichters van Global Slovakia, een ngo die Slowakije wereldwijd promoot, en auteur van boeken over haar land. “We waren na de scheiding vooral bezig met praktische zaken als het aanleggen van wegen. Slowakije is een pubernatie die aan het ontdekken is wie ze nou is. Er is ons altijd door iemand anders gezegd wat we moeten doen.”

Eerst door de Hongaren, die Slowakije zo’n duizend jaar bestuurden, daarna door de Tsjechen. “In de praktijk hadden de Tsjechen de touwtjes in handen. Zij hadden binnen het Habsburgse rijk meer soevereiniteit dan de Slowaken en daardoor al meer een eigen identiteit kunnen ontwikkelen.”

Tweede partij van het land?

L’Udova Strana Nase Slovensko kan een sleutelrol spelen in de formatie na de verkiezingen van zaterdag. De extreemrechtse partij staat in de peilingen op zo’n 10 procent van de stemmen en zou zelfs de tweede partij van het land kunnen worden.

De huidige coalitie onder leiding van de centrum-linkse Smer dreigt haar meerderheid te verliezen, vanwege corruptieschandalen en de moord op journalist Jan Kuciak (in 2018) die die corruptie bloot legde. De grote partijen hebben uitgesloten dat ze met extreemrechts zullen samenwerken, maar als er geen andere meerderheden te vinden zijn, is een gedoogconstructie niet uit te sluiten.

“We zijn nog altijd het kleine broertje van Tsjechië”, zegt ober Thomas Miksik in een restaurant dat in Bratislava bekendstaat om zijn traditionele Slowaakse gerechten. Op de tafels met blauw-wit geruite kleedjes staan pullen bier en borden worst.

Miksik is 21 jaar en weet dus niet beter dan dat hij in Slowakije woont. “Ook al vormen we allang geen land meer, we vergelijken ons nog altijd met de Tsjechen en hebben het gevoel dat we zwakker zijn. Zelfs binnen families. Een deel van mijn familie is Tsjechisch, op feestjes wordt regelmatig gekeken wie er op een betere school zit, of een betere baan heeft.” Wie die competitie wint? “Toch wel de Tsjechische kant van de familie.” Maar, zegt Miksik, de Slowaken hebben een lekker gerecht dat nergens anders te krijgen is. “Noedels met spekjes en bryndza, een soort schapenkaas.”

“Kinderen leren hier tijdens de geschiedenisles dat Slowaken altijd slachtoffers zijn geweest”, zegt Bereghazyo. Over de periode tussen 1939 en 1945, toen Slowakije heel even onafhankelijk was en de kant van nazi-Duitsland koos, wordt al helemaal niet gesproken. “Het is lastig te rijmen met het narratief van slachtofferschap. Op school is er wel aandacht voor de Tweede Wereldoorlog, maar dan vooral voor jaartallen. Daardoor is het makkelijker om je ervan af te sluiten.”

De partij van Kotleba ontkent de Holocaust niet langer

Als er al over gesproken wordt, dan door L’Udova Strana Nase Slovensko van Kotleba, die tot voor kort louter positief was over het oorlogsverleden van Slowakije en openlijk gebruikmaakte van nazi-symbolen. Die retoriek heeft de partij de laatste tijd laten varen in een poging iets gematigder kiezers te trekken en verder te groeien (in 2016 werd ze de vijfde van het land). “Nu ze deel van het politieke systeem is geworden, heeft ze haar toon moeten aanpassen”, zegt Bereghazyo.

Zo ontkent ze de Holocaust niet langer. In plaats daarvan benadrukt partijleider Kotleba dat hij er is om ‘fatsoenlijke Slowaken’ te beschermen tegen migratie en progressieve ideeën die volgens hem door de Europese Unie worden gepropageerd.

Als het aan Bereghazyo ligt, laten de Slowaken het praten over wat een goede Slowaak en wat de Slowaakse identiteit is niet over aan extreemrechts. Kotleba geeft Slowaken het gevoel dat ze tot iets groters behoren dan zichzelf. “De partij biedt een gevoel van geworteld zijn, een identiteit. Allemaal zaken die de andere partijen genegeerd hebben.”

Voor het ontwikkelen van een identiteit zou het goed zijn als Slowaken van alle gezindten over hun geschiedenis praten, denkt ze. “Ik zeg altijd dat we een natie-brede therapie nodig hebben.”

De tijd is daar volgens haar rijp voor. Bereghazyo ziet op tv steeds meer shows waarin Slowaakse tradities centraal staan en vooral onder jongeren zijn traditionele dansen heel populair, zegt ze.

In Club Lucniza, in een kelder vlakbij de universiteit komen die jongeren na hun danscursussen uit alle hoeken van de stad samen. Foto’s van dansers in traditionele geborduurde kostuums sieren de muren. Hippe twintigers druppelen het café binnen. “Ik vind het heerlijk om te volksdansen”, zegt de twintigjarige studente aan de lerarenopleiding Zofia Hlavata stralend. Ze zit met een clubje vriendinnen – hun haar in strakke paardenstaarten gebonden – uit te hijgen na haar les.

“Ik merk dat door de dansles de trots op mijn land groeit”, zegt ze. “We mogen dan in een klein onbekend landje wonen, maar elk land verdient aandacht. We hebben mooie natuur, het is hier vredig. Ik ben hier geboren en wil hier blijven.”

Lees ook: 

Hoe de Slowaken het vertrouwen in hun land verloren na de moord op journalist Jan Kuciak

Journalist Jan Kuciak deed onderzoek naar corruptie in Slowakije en moest dat met de dood bekopen. Twee jaar later gaat het land zwaar verdeeld naar de stembus. ‘Er is zoveel vuiligheid naar boven gekomen.’ 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden