Op Tefaf-beurs is kunst ondergeschikt aan geld

Op de kunst- en antiekbeurs Tefaf draait het vooral om status en geld. Hiermee wordt het wezen van kunst, onderzoek naar het innerlijk, geweld aangedaan, betoogt Henk Smeijsters.

De glamour van de Tefaf verhult de achterliggende, onartistieke economische werkelijkheid. Wereldwijd wordt door een klein percentage burgers veel geld verdiend. Dit vele geld zoekt een bestemming in 'positional goods' (statusgoederen) zoals villa's, landgoederen, limousines, jachten, privéjets en kunstwerken. Onderzoek heeft uitgewezen dat het verwerven van 'positional goods' een onverzadigbare drijfveer is. Met steeds duurdere artikelen kunnen mensen een hogere plek in de sociale 'ranking' veroveren. Mensen voor wie de prijs van iets de maatstaf van alle dingen is, leven volgens John Lanchester in de wereld van de 'moneyspeak'. In deze wereld krijgen kunstwerken een andere functie. Zij representeren door hun prijs status. Neemt de prijs toe, dan neemt de status toe. Het gevolg is dat de prijs van kunstwerken gigantisch omhoog gaat. De prijzen die zo ontstaan leven een eigen leven en staan in geen verhouding tot de prestatie van de kunstenaar en de kwaliteit van het kunstwerk.

Corrupt

Als de prijs bepaalt wat iets waard is, geldt het gezegde van Oscar Wilde: "Een cynicus is iemand die van alles de prijs en van niets de waarde kent". Volgens de Amerikaanse filosoof Michael Sandel is sprake van corruptie als het om geld gaat bij zaken waar het eigenlijk niet om geld zou moeten gaan. Het is corrupt als de prijs de waarde van iets bepaalt. Wie kunst koopt om te beleggen of ter statusverhoging, handelt in strijd met de waarde die kunst eigenlijk vertegenwoordigt.

De naam van een kunstenaar, en daarmee zijn kunstwerk, wordt op de kunstmarkt een 'merk'. Dit leidt tot de absurditeit dat als een schilderij afkomstig (b)lijkt van Rembrandt, in no-time de prijs stijgt. Als een schilderij van Jheronimus Bosch niet echt blijkt te zijn, keldert de prijs. Maar het is hetzelfde schilderij dat jarenlang werd bewonderd. Omdat de Campbell's soepblikken van Andy Warhol en de Balloon Dogs van Jeff Koons een 'merk' werden, worden zij voor miljoenen verhandeld.

In de kunst zou het niet om uiterlijke zaken zoals prijs of status moeten gaan. Kunst is een geestelijke aangelegenheid. De Russische schilder Wassily Kandinsky noemde in zijn boek 'Über das Geistige in der Kunst', het geestelijke in de kunst: de directe invloed van kleuren, klanken en vormen op de ziel. Kunst is er, in de woorden van de Britse filosoof Roger Scruton, om het 'verlangen naar het heilige' te bevredigen. Zij kan de mens doordringen van het verhevene, fascinerende, maar ook geheimzinnige en onbegrijpelijke van het bestaan. Kunst kan een vrijplaats zijn voor de existentiële beleving. Zij is transcendentie, religie zonder God, filosofie zonder theorie.

'Branding'

Bij de Tefaf lijkt het echter vooral te gaan om de omzet van galeries, hotels en restaurants en de 'branding' van Maastricht. We zien privéjets, limousines en hotelsuites, horen gesprekken over beleggingen, omzetten, prijzen van kunstwerken en vernemen hoe belangrijk het is om 'gezien te worden'. Als kunst ondergeschikt wordt gemaakt aan glamour, wordt haar wezen geweld aangedaan. Het wezen van de kunst bestaat hierin dat zij losstaat van elk extern nut en de mens in staat stelt zich in geestelijk opzicht autonoom te ontwikkelen. De kunst onderzoekt wat filosofen en kunstenaars uit de Romantiek de 'Innerlichkeit' noemden. Al veel eerder schreef Augustinus dat in het innerlijk de waarheid woont.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden