Op sloffen en in kamerjas trotseerde Gerbrandy de bommenregen op Londen.

De grote lichtreclames en de dubbeldekkers op Picadilly Circus ontbreken in geen enkel rek met ansichtkaarten van Londen, maar Nederlandse toeristen kunnen in dit drukke winkelgebied ook nog in de voetsporen treden van hun eigen historie. Picadilly was tijdens de Tweede Wereldoorlog het hart van de Nederlandse kolonie.

door Maaike Veen

Het is nu een bankgebouwkantoor, maar sinds vorig jaar herinnert een bescheiden plaquette aan de gevel van Stratton House - tegenover metrostation Green Park - voorbijgangers eraan dat dit tijdens de Tweede Wereldoorlog het centrum was van de Nederlandse regering in ballingschap. In het Nederlands en Engels staan de legendarische woorden 'Ge zijt vrij' van premier Pieter Gerbrandy die hij sprak bij de bevrijding van Nederland.

De Engelse liftmeisjes in Stratton House waren gecharmeerd van de jonge Nederlanders die hen de eerste beginselen van het Nederlands probeerden te leren. Dit leidde ertoe dat toen prins Bernhard op een regenachtige dag op bezoek kwam hij door één van de meisjes hartelijk begroet werd met de woorden: “Jammer dat het buiten zo zeikt, Your Highness.“ Het is één van de anekdotes in het onlangs verschenen boekje 'Londen in Oorlogstijd, Wandelingen in de Voetsporen van Wilhelmina'.

Het is de vraag of mensen de gedenkstenen opmerken, want Stratton House is een vormloze kolos die op geen enkele wijze de aandacht trekt. De Nederlanders noemden het ook wel 'het huis met de vuile vlag' naar een beschrijving van de schrijver Bob den Doolaard. Dankzij de verschikkelijke luchtvervuiling in de stad zag de Nederlandse vlag eruit alsof de driekleur 'door roet was gehaald en daarna in water is geweekt' aldus een klachtbrief in Vrij Nederland, waarvan het eerste nummer in Londen verscheen op 3 augustus 1940.

De burelen van Vrij Nederland waren, samen met The Netherlands Publishing Co., niet ver van Stratton House gevestigd. “In de kolonie van eenzame ballingen werd er naar weinig zó uitgekeken als naar het wekelijkse nummer van Vrij Nederland“, schrijft oud-Telegraaf correspondent Henri van der Zee in zijn vorig jaar verschenen boek 'In Ballingschap' over de Nederlandse kolonie in Engeland tussen 1940 en 1945.

De toestroom van ambtenaren uit het bezette Nederland, en later uit Nederland-Indië, was zo groot dat enkele ministeries uitweken naar andere locaties. Premier Gebrandy nam op een steenworp afstand intrek in Arlington House, een lelijk jaren dertig pand, waar voor de oorlog Lord Beaverbrook, de eigenaar van de krant Daily Express zetelde. De huur moet Nederland aardig wat geld hebben gekost. Tegenwoordig kost een appartement met één slaapkamer in het complex bijna 2.000 euro per week in huur. In de lobby, dat uitzicht biedt op een prachtige tuin en op Green Park, zit een chaotische portier verscholen in een groot uitgevallen garderobekast, Toendertijd waren het 'spion-gevoelige' ministerie van oorlog en het kantoor van de premier er gevestigd en bezoekers konden er gewoon binnenlopen. De Nederlandse school zat ook in het gebouw en alle controles hadden uren geduurd.

Premier Gerbandy logeerde gedurende de hele oorlog in het nabijgelegen Brown's hotel. Dat was ooit bedoeld als een 'country-house-hotel' in de stad, maar het had zijn stijl een beetje verloren. Nu is het helemaal opgeknapt en staat het in Londen bekend als één van de gelegenheden voor een uitgebreide 'high tea' met live pianomuziek. De thee is zeker niet goedkoop, want de standaard 'high tea', die met een mooie getrapte schaal vol met cakes en sandwiches wordt geserveerd, kost 43.50 euro per persoon.

In de eerste maanden dat Gerbrandy er woonde, waren er maar weinig andere gasten, want de Blitz op Londen was in volle gang.

De koelbloedige minister-president ging vaak 's nachts op zijn pantoffels en in zijn wijnrode kamerjas naar buiten om met eigen ogen te zien 'of de Londenaren zich nog steeds zo goed hielden', zoals Van der Zee in zijn boek schrijft. Terwijl het hotel door de zware bommenregen schudde op zijn funderingen en de meeste mensen de nachten doorbrachten in schuilkelders of zelfs een metrostation, wilde Gerbrandy een kijkje nemen bij de gebombardeerde Burlington Arcade, de sjieke winkelgalerij. Een collega kon hem ternauwernood van gedachten veranderen door op te merken dat de premier misschien iets te luchtig gekleed was.

Gebrandy's secretaris, de katholieke Piet Kasteel, wees Gebrandy eens op het glas-en-lood raam ('stained glass') in de bar van het hotel met St. George en de draak. Kasteel legde uit dat deze heilige ridder het hotel beschermde. Gebrandy noemde dit 'mooi rooms gebabbel', maar toen het hotel de volgende dag opnieuw onbeschadigd de bombardementen had overleefd, gaf de premier toe dat Kasteel misschien toch gelijk had.

Uiteindelijk zocht Gebrandy - net zoals Jetty Paerl, die later beroemd werd als Jetje van Radio Oranje - zijn toevlucht tijdens de nacht in de schuilkelder van C & A op Oxford Street. De premier kreeg een eigen kamertje, waar hij, als het lawaai van de bombardementen hem uit zijn slaap hield, in zijn Bijbel las.

De houding van Gebrandy verschilde sterk met die van zijn minister van marine vice-admiraal Theodorus Fürstner. Hij huurde de derde verdieping van de familie Brenninkmeyer voor het symbolische bedrag van 1 guinea (twee euro twintig) als kantoor. Om te wonen nam Fürstner zijn intrek in een dure villa buiten Londen. De Rekenkamer vond dat niet verantwoord, omdat de Nederlandse bevolking verarmde. De admiraal trok zich er niets van aan.

Een van de pubs die destijds populair was bij de Oranjegangers is De Hems in Macclesfield Street, genoemd naar de gepensioneerde Nederlandse zeeman De Hem die daar in 1890 een oesterbar begon. Vlak voor de Eerste Wereldoorlog stuurde hij zijn personeel met 50 pond naar huis, zodat ze naar neutrale vaderland konden terugkeren. Zelf stierf hij kort erop. Het is nog steeds 'de Nederlandse pub' in Londen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden