Op reis door Perzië, bontjas en grammofoon mee

Wat lees je nou graag voor jezelf, vroegen we aan onze critici, bij wijze van tip ook voor u. Hanna de Heus verklaart haar liefde voor reisavonturen uit langzamere tijden.

De Engelse schrijfster Vita Sackville-West, vriendin van Virginia Woolf, schrijft in haar in 1926 verschenen 'Passagiers voor Teheran' over de vooroordelen die Europeanen over Perzië koesteren. Zelf reist ze er met een open blik naartoe. "Iets is pas een avontuur wanneer het een avontuur in het denken wordt." En: "Elk land deelt andere geschenken uit."

Negentig jaar later bestaan die vooroordelen nog steeds. Zelf reisde ik in april naar Iran en vooraf regende het waarschuwingen: 'Twee vrouwen die daar op eigen gelegenheid gaan rondreizen? Dat gaat nooit goed.' 'Niet roken op een terras want dan word je voor hoer aangezien.' 'Geen illegale alcoholdeal sluiten want daarop staat de doodstraf.' 'Gordijnen altijd helemaal dichttrekken, want als de buren je zien kun je gearresteerd worden voor het binnenshuis rondlopen in nachtpon.'

Het klonk als een heel eng land.

Een paar weken later zat ik met een goede vriendin in een park in Teheran. Zij rookte, in onze tas zat een fles whisky van de zwarte markt. Onze hoofddoek was ver naar achteren geschoven.

Vriendelijke Iraniërs, mannen en vrouwen, kwamen bij ons zitten, stelden ons belangstellend vragen in keurig Engels of Duits, beantwoordden al onze vragen, staken ook een sigaretje op. Briefjes met telefoonnummers werden ons in de hand gedrukt: 'Bel gerust als jullie een tolk nodig hebben.' Het was er geen seconde eng.

Voor mijn reis verdiepte ik me in reisverslagen van Europese vrouwen die vanaf het eind van de negentiende eeuw tot pakweg 1935 naar Perzië waren gereisd, zoals Sackville-West, Gertrude Bell en Annemarie Schwarzenbach.

Er bestaat een schat aan teksten van onbekendere schrijfsters ook, waaronder Dorothy de Warzee, Ella Sykes en Isabella Bird.

Het zijn heerlijke reisboeken waarin het reistempo laag ligt en er alle ruimte is voor gedetailleerde observaties. Met een oude Ford, op een paard of muilezel wordt het land doorkruist. Contact met het thuisfront verloopt via spaarzame telegrammen. De schrijfsters genieten van hun onafhankelijkheid. Schwarzenbach, bevrijd van haar familie, kan in Perzië openlijker lesbisch zijn dan in Zwitserland. De schrijfsters, niet onbemiddelde dames, reizen met plaatselijk ingehuurd personeel dat aanvallen moeten afslaan van struikrovers op snelle pony's, die het op hun bagage hebben gemunt. Want natuurlijk nemen ze zoveel mee dat het nu lachwekkend aandoet. Bontjas en zijde kleding gaan mee. Hoofdkussen en grammofoon. Wijn en ijskist.

Het heerlijke van deze boeken is dat het geen objectieve reisgidsen zijn, maar stemmen uit het verleden, teksten vol persoonlijke voorkeuren en sentimenten. Ze beschrijven lege, woeste landschappen die nog steeds bestaan. Ze beschrijven een gastvrije volksaard die nog alom tegenwoordig is. Ze beschrijven vieze stoffige steden die inmiddels tot moderne metropolen met miljoenen inwoners zijn uitgegroeid. Lees, kijk en vergelijk.

De aantrekkingskracht, toen en nu, zit hem in het verlangen een totaal andere cultuur te ervaren: onze maatstaven gelden daar niet, onze verklaringen gaan er niet op, maar een mooie ontmoeting overstijgt de verschillen.

En de vooroordelen kloppen nog steeds niet. Vita Sackville-West concludeert dat niemand met wie ze vooraf in Engeland over haar reis sprak in staat was geweest haar ook maar iets zinnig, nuttigs of verhelderends over Perzië te vertellen. "Het is in Perzië welhaast even moeilijk om in het bestaan van Engeland te geloven als het in Engeland is om in dat van Perzië te geloven."

Vita Sackville-West: Passagiers voor Teheran (Passenger to Teheran) Vert. Gideon den Tex. Veen; 123 blz. (alleen tweedehands)

Annemarie Schwarzenbach: Tod in Persien Lenos Pocket; 151 blz. euro 22,99

Zo opgetogen als Bell is, zo neerslachtig is Schwarzenbach. De leegte en uitgestrekt-heid van het land, de zevenmijlslaarzen die nodig zijn om van het ene dorp in het andere te komen, versterken de eenzaamheid die ze toch al voelt. Depressie overmant haar, ze heeft de aanvechting om op de grond te gaan liggen huilen. Is het de troosteloosheid van het landschap? "Est is ja viel, viel schlimmer. Man is allein." Ze reist uit Fernweh, rusteloos op zoek naar iets anders, maar de reis leidt vooral tot vertwijfeling.

Vita Sackville-West: Twelve Days in Persia, across the Mountains with the Baktiari Tribe Tauris Parke Paperbacks; 111 blz. euro 12

In 'Passagiers voor Teheran' beschrijft Sackville-West vooral de steden. Twee jaar later, in 1928, beschrijft ze een bergtocht die ze tijdens een nieuw bezoek aan Perzië maakt. Ze werkt een toekomstplan voor het land uit, waarvan we nu de ironie inzien: "Zou het voor dit onmetelijke, majestueuze en onderbevolkte land niet mogelijk zijn zich voor de ellende van de wereld af te sluiten en zich op eigen kracht uitsluitend op het welzijn van zijn inwoners te richten?"

Gertrude Bell: Persian Pictures Anthem Press; 134 blz. euro 9,61 (tweedehands)

Bells eerste boek over een reis die ze in 1892 maakte. Met jeugdig enthousiasme reist ze door het land, maar haar beschouwingen zijn hier en daar wat oppervlakkig, haar blik is soms te westers. Indruk maakt haar beschrijving van de cholera die door het land trekt, op de voet gevolgd door tyfus.

Hanna de Heus studeerde kunstgeschiedenis maar legde zich daarna vooral op de literatuur toe. Zij was jarenlang redacteur van het boekentijdschrift Surplus en recenseert sindsdien voor Trouw. Ze vertaalt vanuit het Engels en publiceerde twee romans, een reisgids en, samen met haar partner, Het Anti-kindboek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden