Op reis door de klankwereld van Goebaidoelina

Sofia Goebaidoelina is de grande dame van het hedendaagse componeren. Haar stukken, vertelt Elmer Schönberger, beginnen vaak met één simpel idee, en voeren je vervolgens langzaam mee naar diepere niveaus. 'Al luisterend kun je je weg vinden.'

Da zdravstvoejet (gefeliciteerd) Sofia Goebaidoelina! De Tataars-Russische componiste viert dezer dagen in Amsterdam haar tachtigste verjaardag. Tijdens diverse concerten staat werk van haar geprogrammeerd. De geplande première van het 'Concert voor orkest' door het Koninklijk Concertgebouworkest laat nog even op zich wachten, om gezondheidsredenen heeft Goebaidoelina de partituur niet kunnen voltooien. In plaats daarvan verschijnt 'Het gastmaal tijdens de pest' op de lessenaars.

Musicoloog, schrijver en componist Elmer Schönberger maakte eind jaren tachtig kennis met de muziek van Goebaidoelina, en introduceerde als programmeur van het Holland Festival haar composities in Nederland. Het publiek bleef met roodgloeiende oren achter na uitvoeringen onder leiding van Reinbert de Leeuw, ook een van haar protagonisten. Schönberger, die sinds maart in het Van Doesburghuis in het Franse Meudon verblijft - beschikbaar voor kunstenaars om er te werken - is speciaal voor de feestelijkheden naar Amsterdam gekomen: hij zal een aantal concertinleidingen verzorgen. We spreken hem een paar minuten nadat de Thalys Amsterdam Centraal is binnengerold. "Het eerste stuk van Goebaidoelina waarvan ik de partituur in handen kreeg, was de twaalfdelige symfonie 'Stimmen... verstummen...'. Ik beluisterde een vrij slechte opname, maar werd enorm door het werk getroffen."

Sofia Goebaidoelina (Tsjistopol, 1931) studeerde piano en compositie aan het conservatorium van Kazan en vanaf 1954 compositie in Moskou bij Nikolai Peiko, leerling en assistent van Sjostakovitsj. Ze leefde in de Sovjet-Unie, in een tijd waarin kunstenaars grondig werden gedwarsboomd door het regime. Vonden de partijbonzen je werk niets? Dan kon je het vergeten. Begin jaren tachtig brak ze door, maar in Nederland kenden we haar nog niet.

"Het was een gedenkwaardige gebeurtenis", zegt Schönberger, "toen ik in 1988 in Moskou bij de componistenbond aankwam met een lijstje namen en de mededeling: 'Graag zou ik die en die willen spreken'. Binnen drie dagen zaten ze als een kleuterklasje bij elkaar, de componisten Alfred Schnittke, Sofia Goebaidoelina, Dmitri Smirnov en nog wat anderen uit de Russische avant-garde. En wel in de kamer van Tichon Chrennikov, de secretaris van de bond, die al deze toondichters haatte! Hilarisch."

Vanaf dat moment volgt Schönberger de productie van Goebaidoelina, die varieert van solo- en kamermuziekwerken tot groots bezette klanklichamen - niet alleen voor het geijkte klassieke instrumentarium, maar ook voor tsjeng, koto en bajan - en die is ontsproten uit een sterk religieus geïnspireerd brein. Ook getalsverhoudingen vormen een pijler onder haar scheppingsproces. "Ze is niet erg kerks, maar kwam er al heel vroeg achter dat ze een religieuze aard had. Het wemelt in haar oeuvre van toespelingen en titels als 'Offertorium', 'Introïtus' enzovoorts - ze is door en door religieus. Goebaidoelina heeft een licht esoterische kant, maar niet op een rare hocus-pocusmanier of richting ietsisme-gezeur. Ze heeft een helder visioen: zo moet het klinken. En dan gaat ze naar de schrijftafel met pen en papier en is het keihard werken geblazen; daar is niets vaags aan."

Elmer Schönberger is een professional, leest partituren, componeert, heeft ervoor gestudeerd. Maar hoe zit het met de liefhebbers en luisteraars bij wie een alarmbelletje gaat rinkelen als hedendaagse muziek ter sprake komt? Dat gaat toch van piep en knor en is moeilijk te begrijpen? "Goebaidoelina's werk laat zich op veel niveaus beluisteren. Het vormt een klankwereld, al is het dan zogeheten moderne muziek, die zich heel goed laat vatten zonder dat je het idee hebt wat er precies gebeurt en hoe deze zich verhoudt tot andere muziek. Haar composities nemen je mee vanuit een nulpunt: een strijkkwartet dat met één toon of een vioolconcert dat met één thema begint. Al luisterend kun je je weg vinden. Goebaidoelina heeft een fascinatie voor geluid in zijn natuurlijke staat. Ze beweegt zich in het rupsstadium van de muziek: het lijkt alsof ze steeds opnieuw de klank uitvindt. Haar werk wordt beheerst door tegenstellingen, is heel contrastrijk. Donker, licht, hoog, laag, intuïtie, ratio, een en al dichotomie: elementaire tegenstellingen die je snel begrijpt. Er zitten goede werkzame stoffen in. 'Nu altijd sneeuw' - in 1993 in première gebracht door het Schönberg Ensemble en het Nederlands Kamerkoor onder leiding van Reinbert de Leeuw - is misschien wel het mooiste dat ze ooit geschreven heeft, een onnavolgbaar koorstuk. Je weet soms helemaal niet wat je hoort. Wat was dit, of was er nu even niets? Het zit vol met fantomen."

Hoewel Goebaidoelina sinds de ineenstorting van de Sovjet-Unie in Appen woont, vlakbij Hamburg, heeft ze niet veel van doen met de westerse geneugten. Geen wuft hakje, geen blits kapsel, nee, de grande dame van het hedendaagse componeren gaat eenvoudig gekleed en heeft een buitengewoon bescheiden uitstraling. "Je ziet aan haar helemaal niet dat ze wereldberoemd is. Ook als je met haar spreekt, sta je daar niet bij stil. Ze is absoluut niet door de wol geverfd, erg sympathiek. Goebaidoelina is vooral van oost naar west verhuisd omdat ze er geen zin meer in had eindeloos in de rij te moeten staan bij de supermarkt. Ze wil zich helemaal op haar werk kunnen concentreren, in plaats van afgeleid worden door een moeizaam leven."

Waarom is de muziek van Goebaidoelina goede muziek? "Ze biedt een uniek luisterperspectief dat andere muziek niet biedt. Bij haar komen naïviteit - en dan bedoel ik niet de naïviteit van een ongeletterde, maar die van écht grote geesten, mensen die écht iets kunnen en vinden - en precies weten wat je wil, samen. Ik vraag me vaak af hoe het mogelijk is dat iemand met zulke elementaire gegevens als een drieklank en zulke elementaire gebaren als een flits naar boven of beneden, zulk overtuigend werk kan maken. Goebaidoelina's muziek balanceert langs de afgrond, want voor je het weet is het echt primitief, en op z'n best aandoenlijk. En kunst die aandoenlijk is, zo van: strijken over het bolletje, is niet goed. Maar als je zo'n opening kunt schrijven als in 'Stimmen... verstummen...' nou, dan weet je wel wat componeren is."

Concerten
Deze week zijn er meerdere concerten met werk van Sofia Goebaidoelina. Vandaag en morgen speelt het Koninklijk Concertgebouworkest 'Het gastmaal tijdens de pest' in het Amsterdamse Concertgebouw . Voorafgaand aan het concert interviewt Elmer Schönberger Sofia Goebaidoelina.

Op 23 oktober begeleidt het Radio Filharmonisch Orkest violiste Simone Lamsma in het vioolconcert 'In tempus praesens', wederom in het Concertgebouw. Eveneens op 23 oktober voert het Asko|Schönberg 'Nu altijd sneeuw' en 'Descensio' uit in het Muziekgebouw aan 't IJ. Ditzelfde ensemble speelt op 24 oktober 'Silenzio' en 'Perception' in het Concertgebouw, Amsterdam, met een inleiding door Elmer Schönberger). Meer informatie: www.aaaserie.nl; www.ntr.nl/zaterdagmatinee

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden