Op pad voor de kerkkas

De grootste geldinzamelingsactie van Nederland is in volle gang. De opbrengst van de Actie Kerkbalans zal ruim boven de 200 miljoen euro uitkomen, maar er is reden tot zorg.

Jaap Wijntjes (64) beent door de mistige straten van Sassenheim. Handen diep in zijn zakken, een linnen tas losjes over zijn schouder. 'Actie Kerkbalans' staat erop, in rode letters. Het is Wijntjes' jubileumloop - voor de 25ste keer gaat hij de gemeenteleden in zijn 'buurtje' langs om geld op te halen voor de protestantse kerk om de hoek. Mist of geen mist, kou of geen kou.

In de tas om Wijntjes' schouder zwerven enveloppen gevuld met machtigingsformulieren. Kerkleden kunnen daarop invullen hoeveel zij dit jaar willen doneren aan hun kerk. In Sassenheim is de gewenste gift gemiddeld 265 euro per lid, daarmee kan de kerk precies rondkomen. Dit jaar zit er in Wijntjes' tas ook Wilhelmina-pepermunt (voor onderweg) en een brief met tips voor de bezorgers van machtigingsformulieren. De belangrijkste? Wijntjes: "Vermijd discussie met gemeenteleden die zeggen dat ze zich willen uitschrijven. Hetzelfde geldt voor gemeenteleden die vinden dat drie dominees wel een beetje veel voor ons is." Aan zo'n discussie, zegt hij met zijn 25 jaar ervaring, moet je niet eens beginnen.

Wijntjes beent voorwaarts, kerkklokken luiden in de verte. Hij belt aan bij een rijtjeshuis, een prentenbijbel staat voor het raam. Jan Willem Spaargaren doet open: lange man, net colbert, hij zit in de Sassenheimse kerkenraad. "We zitten met een tekort, al twee jaar", zegt hij als hij de envelop in ontvangst neemt. "Niemand vindt het raar om voor een sportvereniging te betalen, maar mensen denken dat de kerk gratis is." Jaap Wijntjes schetst de Sassenheimse situatie: "Dominee keer drie, koster keer twee, kerkgebouw keer twee - waarvan één monumentaal, wat nog meer kost. Dat is bij elkaar een heel bedrag."

In heel Nederland zijn dezer dagen mensen als Jaap Wijntjes op pad. Omdat de Nederlandse kerken geen geld van de overheid krijgen, zijn zij aangewezen op vrijwillige giften. Sinds de jaren zeventig slaan vijf Nederlandse kerkgenootschappen (de rooms-katholieke kerk, de protestantse kerk, de oud-katholieke kerk, de Doopsgezinde Sociëteit en de Remonstrantse Broederschap) de handen ineen voor hun gezamenlijke Actie Kerkbalans. Met een landelijk gecoördineerde inzamelingsactie, was de gedachte, zouden de plaatselijke gemeenten en parochies effectief geld kunnen werven. De aanpak werkte - jarenlang groeide de opbrengst van de actie, ook al nam het aantal kerkleden ondertussen steeds verder af. 'Minder mensen gaven weer meer geld' was steevast de conclusie, met als hoogtepunt 2010, toen er 255,2 miljoen euro aan vrijwillige giften werd opgehaald. Ter vergelijking: de veel aandacht trekkende inzamelingsactie Serious Request van radiozender 3FM (voor het Rode Kruis) haalt de laatste jaren steeds rond de 12 miljoen euro op.

Vergrijzing

Maar de opbrengsten voor de kerken in Nederland lopen langzaam terug. Dat bleek vorige week bij de presentatie van de resultaten van vorig jaar. In 2014 haalde de protestantse kerk 183 miljoen euro op en de rooms-katholieke kerk 52 miljoen. Een jaar eerder was dat respectievelijk 188 en 54 miljoen. De belangrijkste reden van de afname is dat de ledenaantallen van de kerken teruglopen. Een tweede oorzaak is dat de groep die relatief vaak en veel geld geeft, vergrijst en kleiner wordt.

Sassenheimers zijn van oorsprong rijke bollenboeren, legt Jaap Wijntjes uit. "Er zit hier veel oud geld. Maar daar zien we steeds minder van terug." Hij vist een nieuwe envelop uit de stapel. "Ah, voor de familie Roest. Die zijn altijd goed voorbereid." Hij loopt het erf op, drukt op de bel. Als Marion Roest de envelop in haar hand gedrukt krijgt, zegt ze: "Het loopt terug, ik weet het. Vooral jongeren zien het belang van Kerkbalans niet meer." Wijntjes knikt. "Ze heeft gelijk", zegt hij als hij weer de mist in stapt. Hij vertelt dat hij een keer drie lege enveloppen terugkreeg van thuiswonende 18-plussers. Vorig jaar nog kreeg de kerk een envelop met 20 cent erin - óók van een jongere. "Kerkbalans is net mijn AOW'tje", zegt Wijntjes. "Met steeds minder mensen moet er meer worden opgehoest."

Het inzamelen van geld is voor Nederlandse kerken verreweg de belangrijkste bron van inkomsten. De andere inkomsten, uit bezittingen en vermogen, blijven redelijk stabiel. Om het tij van de dalende donaties te keren, bekijken de kerken andere manieren van geldwerving, zoals wervingsacties gekoppeld aan een concrete activiteit en het benaderen van randkerkelijken. Dat zijn leden waarmee kerken weinig of geen contact hebben. Nieuw is dit jaar een kort filmpje waarin de kerk zichzelf presenteert: een lachend bruidspaar, ontroerde jonge ouders die hun baby laten dopen, een opa die zijn kleinzoon iets uitlegt, een meisje dat met verwondering de ruimte van een kerk in zich opneemt, een vrouw die soep deelt. Het filmpje van anderhalve minuut wordt zondag op tv uitgezonden.

Druk op donateurs

Kerkbalans heeft twee belangrijke kenmerken: het geld is bedoeld voor de kerk op de hoek (en niet voor de landelijke kas) en meedoen is vrijwillig - iedereen mag zelf weten hoeveel hij geeft. Toch hanteren de meeste kerken wel een richtbedrag dat nodig is om de begroting sluitend te krijgen. En in een enkele plaats wordt weleens druk uitgeoefend op de donateurs. Zo worden leden die bij de kerk staan ingeschreven maar er nooit komen en ook niet financieel bijdragen soms voor de keuze gesteld: alsnog doneren of je uitschrijven.

In 2012 tikte het bisdom Den Bosch een diaken uit Oss op de vingers omdat hij zelf was begonnen met het uitschrijven van parochianen die niet aan Kerkbalans bijdroegen, terwijl ze eerder wel een beroep op de kerk deden. Vooraf had hij ze per brief gewaarschuwd: "Wie niet betaalt, bezoekt de kerk op de portemonnee van iemand anders. Het kost ons alleen al 35 euro per uur om ons neogotische gebouw warm te stoken", aldus de diaken. En: "U wekt de indruk dat uw betrokkenheid niet verder gaat dan de dienst die u destijds van de parochie nodig had. Dat vinden wij teleurstellend."

Het bisdom haastte zich te zeggen dat het niet bijdragen aan Kerkbalans nooit een reden kan zijn om iemand uit de katholieke kerk uit te schrijven.

De voormalige protestantse voorman Bas Plaisier gebruikte voor de druk die soms op randkerkelijken wordt uitgeoefend eens de formulering 'zelotisch drijven'. Plaisier wide het onmogelijk maken dat randkerkelijken buiten hun medeweten worden gewist uit de ledenlijst, omdat ze bijvoorbeeld geen bijdragen betalen aan de kerk. Kerken moesten volgens hem rekening houden met het 'stand by-geloof' van deze mensen: nu geloven ze even nauwelijks, maar later kan de kerk van pas komen bij huwelijk of dood.

In Sassenheim zit de ronde van Jaap Wijntjes erop. Zijn neus is een beetje rood van de kou. In de kerk wacht de organisatiecommissie hem op, hij levert zijn lege linnen tasje in. Kerkrentmeester Vincent Loenen bedankt Wijntjes, die naar zijn wekelijkse bowlingavond vertrekt. Loenen pakt ondertussen de precieze cijfers erbij. "Landelijk loopt de opbrengst van Kerkbalans met 5 procent terug", zegt hij. "Bij ons is het 2 procent. Dat valt dus nog mee. Maar we moeten wel meer op de centen passen."

Om de gemeente bij dat proces te betrekken, is onlangs een gemeenteavond belegd. Daar konden leden meedenken over bezuinigingen, vertelt Loenen. Broodjes verkopen tijdens het verhuren van de kerk, opperde iemand. Betaald parkeren tijdens de diensten, zei een ander. Maar dat vonden de meesten toch niet zo'n goed idee. Nu wordt het kerkblad voortaan digitaal gestuurd, in plaats van op papier. Dat scheelt ook.

Als de Sassenheimse kerkrentmeesters willen vertrekken, komt er haastig nog een laatste gemeentelid haar tasje met enveloppen halen. Ja, weet ze, de gemeente vergrijst. "Alle mensen waar ik langs moet, zitten een jaar later in het verzorgingstehuis." En als de gulste gevers langzaam uitsterven, stroomt er steeds minder geld in de kerkkas. Jaap Wijntjes wanhoopt niet, zei hij eerder op de avond. "Onze kerk gaat echt niet zomaar failliet."

Het filmpje over Kerkbalans is zondag te zien op NPO2 om ongeveer 11.20 uur, direct na de uitzending van de eucharistieviering door omroep RKK.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden