interview

Op Malta functioneert de rechtsstaat niet, heeft de premier te veel macht en wordt corruptie door de vingers gezien

Mensen leggen bloemen en kaarsen bij een herdenking van de dood van journaliste Daphne Caruana Galizia. Beeld REUTERS

Pieter Omtzigt deed voor de Raad van Europa onderzoek naar de rechtsstaat op Malta. Het CDA-Kamerlid trekt keiharde conclusies in zijn eindrapportage. ‘Het is zeer uitzonderlijk dat ministers je in zo’n onderzoek niet te woord willen staan.’

Eén ding is zeker: geliefd is Pieter Omtzigt op Malta niet. En dat is nog zacht uitgedrukt. De Maltese premier Joseph Muscat noemde Omtzigts rapport dat woensdagmiddag verscheen ‘ontzettend bevooroordeeld.’ 

De conclusies liegen er niet om: de rechtsstaat functioneert niet naar behoren, de premier heeft te veel macht en is verantwoordelijk voor alle belangrijke benoemingen, de organisatie die witwassen onderzoekt (de FIAU) doet veel te weinig, klokkenluiders worden niet goed beschermd en de ombudsman wordt gehinderd in zijn functioneren, omdat het parlement te weinig informatie ter beschikking stelt. 

Dat corruptie in zo’n omgeving door de vingers wordt gezien, is niet verwonderlijk, zeker niet als die doordringt tot in de hoogste politieke kringen. Ook daarover rapporteert CDA-Kamerlid Omtzigt uitgebreid. Premier Muscat houdt zijn minister Konrad Mizzi en zijn stafchef Keith Schembri de hand boven het hoofd, terwijl duidelijk is dat beiden zijn betrokken bij het opzetten van geheime vennootschappen in Panama om geld weg te sluizen. Ander voorbeeld: de verkoop van paspoorten aan rijke buitenlanders, waaraan Schembri minimaal 100.000 euro verdiende. Het zijn slechts twee van de vele voorbeelden uit het rapport.

Als de macht van de premier van Malta niet wordt ingeperkt, zou de Europese Unie moeten ingrijpen, staat in het rapport. Welk Europees instituut dan precies zou moeten ingrijpen, vermeldt het rapport niet. De EU heeft een aantal mogelijkheden. De ingrijpendste is een artikel-7-procedure, ook wel de nucleaire optie genoemd. In het uiterste geval verliest Malta dan zijn stemrecht binnen de EU. De kans dat hierop is klein, want alle lidstaten moeten ermee instemmen.

Over deze voorbeelden schreef journaliste Daphne Caruana Galizia veelvuldig op haar blog, tot ze werd vermoord. Het uitblijven van een degelijk onderzoek naar de moord was voor de Raad van Europa aanleiding om het eiland onder een vergrootglas te leggen. Aan Omtzigt, die het onderzoek binnen de Raad initieerde, de taak zich vast te bijten in het dossier. Voordat het Kamerlid het eiland in oktober vorig jaar bezocht, protesteerde de regering-Muscat tegen zijn komst. Hij zou partijdig en niet integer zijn, aldus de regering.

Hoe heeft u het werken op Malta ervaren? Werd u tegengewerkt?

“Minister Mizzi en minister Cardona (economische zaken) kreeg ik niet te spreken. Ook schriftelijk wilden ze geen vragen beantwoorden. Het is zeer uitzonderlijk dat ministers je niet te woord willen staan bij zo’n onderzoek. De ontmoeting met Muscat vond plaats in een gespannen sfeer, ook omdat hij ineens meerdere mensen tegenover ons zette.”

En welke ontmoeting bleef u bij?

“Die met Peter, de weduwnaar van de vermoorde journaliste. Hij vertelde wat ze als familie hadden meegemaakt, hoe ze hadden geleefd en hoe ontzettend veel hij van zijn vrouw had gehouden. Hij was uiterst voorkomend.”

Eén van de belangrijke conclusies is dat de premier, Joseph Muscat, ontzettend veel macht heeft. Was dat altijd al zo?

“Ja, die macht is altijd groot geweest, maar onder de huidige premier is die wel groter geworden. Zaken als de uitgifte van paspoorten (aan rijke buitenlanders, red.) en de gokindustrie zijn onder Muscats directe supervisie gebracht. De vraag is ook: hoe wordt er omgegaan met die macht? Muscat heeft al vijf korpschefs versleten, terwijl de chef die er zat voor de komst van Muscat tien jaar op zijn post bleef.”

In het rapport schetst u een beeld van Maltese politici die op ongekende wijze hun gang kunnen gaan. Wat zegt dit over Malta?

“Er is een compleet gebrek aan tegenmacht. In ongeveer ieder ander Europees land zou het parlement, inclusief de coalitie op zijn achterste benen staan als een minister in de Panama Papers (journalistieke onthullingen over massale belastingontwijking, red.) voorkomt. Op Malta is dat dus niet het geval.”

Heeft de omvang van het eiland misschien iets te maken met het gebrek aan controle? Iedereen kent iedereen.

“Dat maakt het eiland inderdaad kwetsbaar. Ik zag dat ook in IJsland (de premier dook ook op in de Panama Papers en trad vervolgens af, red.)”

Wat gaat er met dit rapport gebeuren? De familie vreest dat Malta uiteindelijk op de oude voet verdergaat.

“De Raad van Europa zal heel goed in de gaten houden wat Malta doet om de rechtsstaat te hervormen. Bovendien hebben bij Pilatus Bank (waar grote sommen geld werden witgewassen, red.) Europese instituties zoals de Europese Centrale Bank, ingegrepen. De bank is dicht.”

“Het is natuurlijk wenselijk dat hervormingen vanuit het land zelf komen. Een land is allereerst zelf verantwoordelijk. Maar ik schrijf niet voor niets dat een Maltees visum een Schengen-visum is, een Maltees paspoort is Europees en een Maltese bank heeft toegang tot de hele bankenunie. Dat betekent dat het probleem van Malta rechtstreeks andere Europese landen raakt.”

Lees ook: 

Op Malta is de vermoorde journalist Daphne nog overal aanwezig

Het is anderhalf jaar na de moord op journaliste Daphne Caruana Galizia. Van de dader nog geen spoor. Vandaag hoort de Raad van Europa de Maltese minister van justitie Owen Bonnici over de zaak. Een portret van een vakantie-eiland waar de geest van Caruana Galizia nog rondwaart.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden