Review

Op leven van de Butlers rust de doem van geweld

Etienne van Heerden: De Stoetmeester. Vertaald door Riet de Jong-Goossens. Meulenhoff, Amsterdam; 364 blz. - ¿ 49,90.

Een van de nazaten van de zogeheten '1820-settlers' is Seamus Butler, eigenaar van een enorm landgoed waarop een opmerkelijk soort bokken wordt gefokt, de 'flauwbokken'. Als deze bokken schrikken, vallen ze flauw. Ze vormen een uitstekende bescherming van waardevolle kudden tegen aanvallen door jakhalzen en andere wilde dieren. De jakhals zal namelijk genoegen nemen met de flauwbok die op zijn rug ligt en de kudde verder met rust laten.

Butler is steenrijk geworden met zijn fokkerij. Ook politiek gezien heeft hij in de niet ver van zijn boerderij gelegen havenstad Port Cecil grote invloed. Maar achter de façade van rijkdom en macht gaat de afgrond van een alles aanvretende angst schuil. Seamus Butler balanceert op de rand van zelfmoord. Hij moet zich steeds opnieuw verzetten tegen de aanvechting om zichzelf met hetzelfde geweer te doden als waarmee zijn vader zich een kogel door het hoofd joeg.

Mensen van wie het innerlijke en het uiterlijke leven een harmonisch en vitaal geheel vormen, komen in deze roman niet voor. Sarah, de vrouw van Seamus Butler bezit nog de meeste stabiliteit maar ook haar evenwicht is bedreigd. Sterker nog geldt dat voor haar broer, de advocaat Max Wehmeyer, de 'Siener' genaamde man die vanuit het schimmenrijk de gebeurtenissen vertelt die deze roman vormen.

Cawood, de zoon van Sarah en Seamus, ontwikkelt zich in de loop der gebeurtenissen meer en meer tot een racistische desperado. Van hem en zijn kornuiten is voor de toekomst niets goeds te verwachten.

Tegenover het blanke gezin van de Butlers fungeert als pendant aan zwarte kant het gezin van de activiste MaNdlovu Thandani. Ook daar is van onderlinge harmonie geen sprake. De enige waarachtige persoon is MaNdlovu's dochter, de arts Ayanda Thandani. Doordat deze Ayanda getuige was van een halsbandmoord en zich daarbij passief gedroeg, is haar leven voor altijd geknakt. Zij heeft toen haar eed als arts verraden.

'De stoetmeester' confronteert de lezer met het Zuid-Afrika van de overgang van Apartheidsstaat naar een democratie zonder scheidslijnen tussen bevolkingsgroepen. De Butlers lijken hun luxueuze leven probleemloos voort te zetten. Maar dit leven leidt tot niets anders dan de dood. De voosheid van hun idealen komt tot uitdrukking in het enige toekomstperspectief waartoe zij in staat zijn: dat van de vergroting van bezit en de vermeerdering van inkomsten. Zoon Cawood is een losbol die zijn heil tenslotte zoekt in de jacht op mensen.

Wel moet gezegd worden dat het aanboren van olie op het plein van Port Cecil naast de Anglicaanse kathedraal als een katalysator gaat werken en het gemeentebestuur van Port Cecil en het inofficiële bestuur van de zwarte satellietstad Joza tot overleg dwingt. Of dat tot iets goeds leidt, is de vraag. In een soort slotbeeld van de roman komen Sarah Butler en Ayanda Thandani nader tot elkaar. Hun gemeenschappelijkheid belooft iets voor de toekomst.

Op het leven van de Butlers, inclusief hun landgoed 'Fata Morgana', rust de doem van geweld, schuld en dood. Op hen is de ondertitel van Thomas Manns roman 'Buddenbrooks' van toepassing: verval van een familie. De rekening van het verleden wordt vereffend en zij worden door de geschiedenis simpelweg terzijde geschoven.

De vraag is of de roman de noodzaak van een bepaalde loop van de geschiedenis overtuigend weergeeft. De crux ligt in de verbinding van de psychische labiliteit bij Seamus Butler, zijn vader en zijn zoon enerzijds met de ontwrichtende rol van de blanken in de Zuidafrikaanse geschiedenis anderzijds. Het verband tussen die twee zaken weet 'De Stoetmeester' niet te leggen. De roman speelt met het begrip 'tragiek' maar daarvan is evenmin sprake. Het lijkt alsof de verteller terugschrikt voor de consequenties van de ingeslagen weg. Die weg is het aftasten van de mogelijkheden om tot een gemeenschap van Afrika èn Europa te komen.

Helaas laat de verteller het op cruciale momenten afweten en vervalt hij in een niveau van etikettering dat vloekt met zijn eigen intenties. De verguizing aan blanke kant staat tegenover een vreemde idealisering aan zwarte kant door MaNdlovu tot een Oermoeder te verheffen. Haar griligheid en wispelturigheid laten echter het ergste vrezen. Jammer dat haar dochter te weinig uit de verf komt. Omdat deze Ayanda aan zichzelf twijfelt, kan de lezer met haar meevoelen.

Mijn kritiek op het grondpatroon van de roman laat onverlet dat ik grote bewondering heb voor de manier waarop Etienne van Heerden mensen tot leven wekt. Vooral de advocaat Max Wehmeyer, die thuis uitsluitend met modeltreintjes (uit Europa) speelt, is prachtig getypeerd. Ook de sfeer van dit 'wijde en droevige land' (volgens de dichter Van Wyk Louw) is op indrukwekkende wijze weergegeven. Daarin ligt de grote kracht van deze verteller.

Hoe meer hij ideoloog (op de manier van zijn collega André Brink) wil zijn, des te minder overtuigt hij als schrijver.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden