Op je woorden letten is vorm van beschaving

Met haar pleidooi voor het 'recht op beledigen' miskentkamerlid Ayaan Hirsi Ali volgens fractiegenoot Arno Visser datvrijheid alleen tot haar recht komt bij verantwoord gebruik.

'Woest goed“, oordeelde VVD-fractieleider Jozias van Aartsendeze week over het Berlijnse optreden van Ayaan Hirsi Ali. Naaraanleiding van de Mohammed-cartoons belegde zijn fractiegenotein de Duitse hoofdstad een persconferentie om het 'recht opbeledigen' te verdedigen.

Anders dan zijn fractievoorzitter meent VVD-kamerlid ArnoVisser dat Hirsi Ali een historische vergissing maakt: ,,Wie zegtdat de vrijheid van meningsuiting dat recht inhoudt kent degeschiedenis niet.“

,,Die geschiedenis begint met de bekende uitspraak vanVoltaire: 'Ik veracht alles wat u zegt, maar zal mijn levenervoor geven dat u het kunt zeggen.' Dat geeft aan hoe essentieelde vrijheid van meningsuiting is, in de relatie tussen de staaten de burger. De staat mag hem niet voorschrijven wat hij wil enzegt. De burger heeft het recht kritiek uit te oefenen op zijnbestuurders, in schrift en gesproken woord.“

Dan heeft het vrije woord een functie voor de democratie, omte voorkomen dat de staat bij gebrek aan tegenmacht almachtigwordt.

,,Ja, en daarnaast heeft dat vrijheidsrecht een functie voorde ontwikkeling van kennis en inzicht. Het kritisch nadenken overgevestigde denkbeelden is onmisbaar voor de vooruitgang. Galileïis nog verketterd omdat hij voor het eerst zei dat de aarde rondde zon draaide. De kritische functie van het vrije woord isessentieel in de wetenschap, de politiek en ook in de religie.“

,,Maar waar we het nu over hebben, met de Mohammed-cartoons,is de relatie tussen burgers onderling. Dat is wat anders enstelt dan ook andere eisen aan de vrijheid van meningsuiting. Hetis geen ongelimiteerd recht.

Naast de juridische grens waaraan de Grondwet het bindt, vindik de morele grens die wordt bepaald door de omgangsvormenwellicht nog belangrijker. Want waar de een te ver gaat in zijnvrijheid, kan de vrijheid van de ander in gevaar komen.“

Dat is de gulden regel in het vrijheidsdenken van liberalen.Het individu is vrij te doen en zeggen wat hij wil, zolang hijde vrijheid van anderen niet in gevaar brengt.

,,Liberalen hebben die regel in de loop der tijd ontwikkeld.Gaandeweg is de vrijheid verbonden met een aantal beperkendevoorwaarden, waarbij voorop staat dat iemand die zich beroept opeen vrijheidsrecht de plicht heeft er verantwoord mee om te gaan.De vrije burger is in de eerste plaats een verantwoordelijkeburger. Met de verwerving van vrijheden heeft hij ook meerverantwoordelijkheden gekregen. Bij wat hij doet heeft hijrekening te houden met anderen. Dan spelen omgangsvormen eenbelangrijke rol.“

,,Het wordt problematisch als iemand zegt: 'Ik heb het rechtte beledigen'. Want op welke verantwoordelijkheid kan die persoondan nog worden aangesproken? Hij heeft toch het recht hetbeledigen? Dan heeft iemand anders dus blijkbaar de plicht hette accepteren.“

Iemand die dat recht opeist ontslaat zichzelf van deverantwoordelijkheid zich ervan te vergewissen of zijn woordenongewenste effecten hebben of nodeloos kwetsend zijn.

,,Ja, en let daarbij ook op een ander cruciaal verschil tussende vrijheid van meningsuiting en beledigen. In tegenstelling toteen mening gaat achter een belediging een intentie schuil. Jehebt de intentie de ander te raken. Je komt dan aan de vrijheidvan de ander, aan diens kern.“

Hirsi Ali zegt dat zij dat recht op beledigen opeist omdat indeze tijd de godsdienstkritiek, de kritiek op de islam hard eneerlijk moet worden uitgeoefend om het probleem van de islambespreekbaar te krijgen.

,,Dat is iets anders. Met mijn weerstand tegen het recht opbeledigen verzet ik me nog niet tegen religiekritiek. Essentieelis dat als ik een mening ventileer over een godsdienst, ik nietde intentie heb iemand te krenken. En ik ben erop aanspreekbaarals dat niettemin toch gebeurt.''

,,Dat is bij het recht op beledigen anders. Daarbij is diebelangrijke relatie met de verantwoordelijkheid voor wat ik zegweg.“

,,Dat neemt niet weg dat het belangrijk is dat religiesopenstaan voor kritiek. En religies hebben op dat terrein geengrote staat van dienst. Dat zeg ik er maar meteen bij. Nog totin de jaren zestig stond 'Madame Bovary' van Gustave Flaubert opde lijst van verboden boeken van de katholieke kerk, om éénenkele scène. Daarin gaan de gordijntjes van het koetsje waarinmadame Bovary en een man zitten dicht. Dat is alles. Het boek isverboden alleen op grond van het vermoeden dat er iets in datkoetsje gebeurde wat de kerk niet goed vond. De zondigheid zatalleen in het hoofd van degene die het verbood. Hetzelfde geldtvoor 'Lolita' van Nabokov. Ook een verboden boek. Wie Lolitaleest merkt dat de man in kwestie niets heeft gedaan. Flauberten Nabokov maakten slim gebruik van de vrije meningsuiting. Zijwendden de kracht van de verbeelding aan om kerkelijke censorente tarten.“

,,In het debat over de Mohammed-cartoons lopen twee kwestiesdoor elkaar. De ene is de verhouding tussen het vrije Westen ende onvrije Arabische wereld. In die dialoog past maar éénhouding, en dat is die van Voltaire. We moeten pal voor devrijheid van meningsuiting staan.“

,,In de tijd dat ik in Vietnam woonde, zat ik eens aan tafelmet westerlingen en Aziaten, hoogopgeleide Vietnamezen. We haddeneen discussie over de VS en president Clinton. De Amerikanen enik kritiseerden Clinton. Een Vietnamese advocate haakte af. Ikdacht: 'Oh, mijn God, ik moet me verontschuldigen. Ze denkt datwe het over haar president en land hebben en ze voelt zichbeledigd'.

Dat was een misverstand. Ze zei: 'Ik vind het fascinerend hoejullie kunnen spreken, over jullie eigen regime. Ik kan datniet'. Ze kon niet deelnemen aan het debat. Dat was psychischonmogelijk. Zo diep kan het zitten in onvrije samenlevingen. Hetnadenken was er bij haar uitgeknuppeld.“

,,Hoe krijg je nu zo iemand mee in de vrijheid? Niet door haarte beledigen. De kwestie tussen vrije en onvrije landen is eenandere dan die in Nederland, tussen verschillendebevolkingsgroepen. We moeten nu niet onze eigen idee over devrijheid gaan radicaliseren vanwege van een internationalediscussie tussen de vrije en de onvrije wereld.“

,,Bij ieder woord dat je gebruikt moet je wegen wat het effectis. Laat ik, wellicht ten overvloede, eerst beklemtonen datbepaalde waarden niet ter discussie staan. De scheiding van kerken staat, de gelijkwaardigheid van man en vrouw, hetnon-discriminatiebeginsel. Daarover gaan we niet in discussie.Als ik mijn mening uit over zo'n fundamentele waarde als degelijkheid van man en vrouw en iemand voelt zich gekwetst, danis dat in dit land zijn probleem. Maar dat staat los van de vraaghoe we het geloof uit een andere cultuur in Nederlandincorporeren. Dan is het van groot belang onze woorden te wegen.Zelfbeperking is dan een vorm van beschaving.“

Hirsi Ali en haar medestanders plegen het wegen van woordenals zelfcensuur bestempelen.

,,Hoezo is het wegen van je woorden zelfcensuur? Als ik aantafel zit met een christelijk gezin dan weeg ik mijn woorden. Danslik ik wel eens wat in. Dat is het vermogen tot empathie.“

Zou u het betoog van uw fractiegenote als 'woest slecht'willen karakteriseren?

,,Tot dat soort uitlatingen laat ik me niet verleiden. Wemoeten er met redeneren, overtuigingskracht uitkomen. We kunnenniet anders dan met de discussie doorgaan, intern en extern. Ikvoel niets voor radicalisering. Er is ook helemaal geenaanleiding te radicaliseren. Nog niet zo lang geleden zei men vanhet liberalisme dat het de ideeënstrijd met de andereideologieën had gewonnen. Dat was niet omdat het zo radicaalwas.“

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden