Op high tea bij de patrones van harmonie

'Jaarlijks wordt de heilige Caecilia geëerd met een openbaar feest op 22 november door meesters in muziek en de liefhebbers er van, zowel in Engeland als in het buitenland.' Zo liet de Engelse uitgever John Playford in 1684 vastleggen in de publicatie van 'Welcome to all the pleasures', een ode ter ere van de heilige Caecilia op muziek gezet door Henry Purcell. De uitvoering ervan had een jaar eerder plaats gevonden op de eerste bijeenkomst van 'The Musical Society', een genootschap dat was opgericht door bovengenoemde kenners en liefhebbers.

Dankzij het initiatief van deze muzikale Londense gentlemen kregen in de navolgende honderd jaar vele Engelse tekstdichters en componisten opdrachten van soortgelijke muziekgenootschappen om feeststukken ter ere van Caecilia te schrijven. Beroemd werden de ode 'Hail! Bright Caecilia' van Purcell uit 1693 en het oratorium 'Het feest van Alexander' van Georg Friedrich Hündel uit 1736. Beide op tekst van John Dryden.

Wie was toch die heilige Caecilia en waarom werd zij juist de 'great patroness of us and harmony' zoals Dryden dichtte, en niet bijvoorbeeld koning David? Befaamd om zijn harpspel, om zijn liederen en zijn extase om zingend voor de Ark des Verbonds uit te dansen.

Neen, het werd Caecilia, volgens een legende een jonge Romeinse vrouw die zich tot het christendom had bekeerd. Zij wilde haar leven in kuisheid wijden aan God en aan de rond het jaar 200 nog prille christelijke beginselen. Maar haar familie koppelde haar aan een voorname jongeman, Valerianus. De legende vertelt dat zij Valerianus overhaalde ook christen te worden, en haar als maagd te respecteren. Ook Valerianus' broer Tiburtius trad tot het christelijk geloof toe, wat er toe leidde dat het drietal aan martelingen werd onderworpen en ter dood werd gebracht.

In die legende, opgetekend in het Latijn en daterend van rond 500, wordt verteld dat bij het huwelijksfeest muziek werd gemaakt, maar dat Caecilia zich, in haar hart, zingend richtte tot God met de bede dat haar lichaam en ziel de pure staat zouden mogen behouden.

Haar martelaarsschap moet zoveel indruk hebben gemaakt dat haar naam een vaste plaats kreeg in de heilige mis, bij de gedachtenis aan de eerste martelaren, vlak na de consecratie. In de beroemde kerk van San Appolinare Nuovo in Ravenna uit 570 staat zij met dezelfde heilige vrouwen uit bovengenoemd gebed op een mozaïek afgebeeld. Met een krans in de hand. Een instrument is niet te zien. Uit de zevende eeuw dateert een betoog van een Engelse geleerde die er op wijst dat Caecilia zich juist afsloot voor de wereldse, heidense feestmuziek bij haar huwelijk.

De Latijnse zinsconstructie was, waarschijnlijk pas vele eeuwen later, er de oorzaak van dat de passage over het huwelijksfeest verkeerd werd begrepen. Nog waarschijnlijker is dat de laat-middeleeuwse vroomheid (de goedgelovigheid rond de relikwieën is er een aanwijzing voor) bewust die passage zo heeft geïnterpreteerd dat Caecilia zelf muziek maakte en daarbij zong. De eerste antifoon in de vespers van Caecilia negeert namelijk de scheiding tussen de huwelijksmuziek en het feit dat Caecilia in haar hart zingt: 'Cantantibus organis, Caecilia Domino decantabat dicens:...' Dat werd opgevat als: 'Terwijl zij het orgel bespeelde, zong zij tot God zeggend:....'

De Italiaanse schilder Rafael voerde als eerste Caecilia als muzikante de iconografie binnen. In 1515 beeldde hij haar af, spelend op een klein, draagbaar orgel. Daarmee maakte hij een beslissende variant op bestaande beeldvorming, namelijk van musicerende engelen. Bijvoorbeeld: op het veelluik 'Lam Gods' van Jan van Eyck speelt een engel op een prachtig, groot, verplaatsbaar orgel. Caecilia paste echter beter dan een anonieme engel in de op mensen gerichte Renaissance.

Het oudst bekende muziekgenootschap dat Caecilia op haar feestdag eerde, dateert uit 1570. Dat was in Frankrijk. Na de mis op 22 november volgde een muziek-wedstrijd waarin de nieuwste composities klonken. Er werd goed bij gegeten en gedronken! Dat lees je ook in de verslagen van de Caecilia-feesten die zo'n eeuw later in Londen werden georganiseerd. Het was een verbroederingsevenement met de kerk als alibi.

Het Caecilia-feest kreeg in de negentiende eeuw een nieuw, religieus getint aanzien toen de rooms-katholieke kerk de liturgische muziek nieuwe impulsen gaf met de bevordering van het oorspronkelijke gregoriaans en door het stimuleren van meerstemmige muziek die afweek van de wereldse stijl en alleen met orgel begeleid zou worden. Sint Caecilia ging dienen als patrones van gekuiste muziek. Heel wat anders dan de 'great patroness of us and harmony' in de met wereldse, soms zelfs heidens-klassieke, beelden gevulde odes uit de Engelse barok.

Dit jaar valt haar feest op zondag. Vele, nog traditioneel gerichte katholieke kerkkoren zullen het Caecilia-feest in de dienst vieren met een stevig programma, het liefst de Kr"nungsmesse van Mozart of zo'n ander paradepaard, tot afkeer van modern-liturgische bewegingen. En jubilerende koorleden krijgen een onderscheiding opgespeld en bloemen voor trouwe dienst aan Caecilia en haar kerk.

Gelukkig blijft ook de 'great patroness of us and harmony' gevierd als boegbeeld van alle muziek. Het Collegium musicum amstelodamense heeft zelfs een Caecilia-viering in Engelse stijl opgezet: met muziek van Purcell ('Hail, bright Caecilia'; diens 'Jubilate' en het 'Te Deum') en Hündel (delen uit 'Alexander's Feast'). De concertmuziek door koor, solisten en barokorkest onder leiding van Anthony Zielhorst in de Waalse kerk (O.Z. Achterburgwal 159, Amsterdam; aanvang 14.30 uur; toegangsprijs 37,50 gld) wordt afgewisseld met een Engelse 'high tea' De Romeinse maagd wordt bovendien sophisticated gevierd met een lezing door Marjoleine de Vos. De high tea zal net zo maagvullend zijn als de high music het hart vult, zo verzekert het Collegium de kenners en liefhebbers.

Ook thuis kan men zondagmiddag, al of niet na kerkgang, met een kopje thee en een hapje, zijn eigen feestje bouwen, want er staan enkele voortreffelijke uitvoeringen op cd. Philippe Herreweghe en zijn Collegium vocale zingen fabelachtig Purcells odes op het label Harmonia mundi, terwijl de Parley of Instruments onder leiding van Peter Holman minder bekende, maar grandioze odes op Caecilia laat horen van John Blow en Giovanni Draghi op Hyperion.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden