Op het publiek afgestemd

De Negende van Bruckner of filmmuziek uit 'The Godfather' en 'Star Wars'? Cross-overs behoren inmiddels tot de reguliere orkest-programma's, maar hebben ze wel toekomst, of zijn ze juist nodig om publiek te trekken?

Hoe staan klassieke symfonieorkesten en ensembles er voor in 2014 en verder? Wat hebben de gezelschappen te bieden? In de subsidies wordt grof gehakt, de zalen puilen bepaald niet uit. Vormen cross-overprogramma's een oplossing? Een traditionele programmering met een ouverture en een soloconcert voor de pauze en een symfonie erna: voor de jonge, hippe generatie is die formule niet aanlokkelijk genoeg, ze schrikt zelfs af. Jargon, alleen voor kenners, moeilijke symfonieën van Mahler en Bruckner, althans, dat is het beeld van buitenaf. "Van die beeldvorming moet je af als symfonieorkest", zegt Roland Kieft, artistiek directeur van het Residentie Orkest (RO). "De belangstelling voor klassieke muziek is echt niet opeens verdwenen in de eenentwintigste eeuw, alleen de dominante formats, daar knappen veel mensen op af. Niet de generatie vijftig-plus, die hoeft niet zo nodig verandering, maar de veertigers en de jongste generatie willen dat wel. Je moet zorgen dat het publiek zich kan identificeren met de muziek."

Kieft verklapt alvast een deel van de programmering voor het komende seizoen en heeft met het orkest de Symphonic Friday ontworpen, vervanger van de Allureserie. Ieder concert heeft een eigen invalshoek. De kroonjuwelen uit de klassieke muziek klinken, maar er wordt, bijvoorbeeld, een theatraal aspect toegevoegd: een tafel staat gedekt op het podium, drie stoelen eromheen, Tsjaikovski, Brahms en Grieg schuiven aan, een historisch gesprek vindt opnieuw plaats en aan de hand daarvan komt de muziek van deze componisten tot leven.

"Ik ben heel optimistisch over de toekomst van klassieke muziek, en zie enorm veel kansen. De belangstelling voor deze kunstvorm, muziek die iets over jou zelf vertelt, behoort tot de basisbehoefte van de mens. Maar: we moeten van een museale instelling naar een creatieve instelling, anders is er geen perspectief voor het symfonieorkest. Je moet betekenis willen hebben voor veel verschillende mensen, en laten zien welke betekenis je kunt hebben. En: de overheid wil de subsidieafhankelijkheid van podia verminderen, ook daarom is inventiviteit noodzakelijk."

De serie Symphonic Junction ging dit seizoen van start, in samenwerking met de Haagse poptempel Paard van Troje. Tijdens de derde editie binnen de serie spelen de RO-musici daar muziek van Ibert, Honegger en Milhaud en treedt popzangeres Janne Schra aan: pop én klassiek op dezelfde avond. Dromen orkestleden niet vooral van de grote symfonieën, het ijzeren repertoire? "Het RO heeft een existentiële crisis achter de rug, de musici zijn zich daar heel goed van bewust. Hun mentaliteit is erdoor veranderd: ze willen het ambt uitdragen, de musici zijn minder vastgeroest dan je zou denken, er leven enorm veel ideeën, noem het overlevingsdrang. Natuurlijk zijn er altijd spelers wiens belangstelling meer bij Bruckner ligt dan bij een cross-overproject met Janne Schra. Maar vergis je niet, deze zangeres is bijzonder, en de ontmoeting tussen oud en nieuw werkt doorgaans erg goed. We slaan een brug, ontmoeten nieuw publiek, we creëren en dat is spannend.

"De omgeving, Paard van Troje, spreekt luisteraars tussen de twintig en dertig ook veel meer aan dan de Dr Anton Philipszaal, die vinden ze maar stoffig en ouderwets. Een podium waar een singer-songwriter thuis hoort, waar wereldmuziek kan klinken, daar kunnen ze wat mee. Dat is een wereld die ze ook op hun iPod binnen handbereik hebben."

Strak uitverkocht
Marcel Mandos, artistiek leider van het Noord Nederlands Orkest (NNO): "De ivoren toren van de klassieke muziek, daar zijn wij al lang uitgestapt. Onlangs speelden we een programma met filmmuziek uit 'New Pirates of the Caribbean', 'The Godfather' en 'Star Wars'. Zo'n concert is strak uitverkocht. De tijd van de abonnementsconcerten is voorbij. De consument is zeer zelfbewust en kiest wat ie wil horen. Ieder genre kent goede en slechte muziek, dus ook als je filmmuziek programmeert, zoek je het allerbeste uit. Met de James Bondmedley van Stanley Black speel je prachtig spul - hij was een van de beste arrangeurs. Het Adagio voor strijkers van Barber uit 'Platoon', de 'Walkürenrit' van Wagner uit 'Valkyrie', met die klassieke werken blijf je dicht bij je 'zijn' als klassiek symfonieorkest. De studie, inspanning en voldoening van de musici is hetzelfde als wanneer ze een traditioneel programma spelen, en ze worden flexibeler van deze swingende muziek. Dat we en en doen, is juist leuk. Vergelijk het met Unilever: we - het NNO - maken pindakaas van Calvé, wat een A-merk is, en we verkopen ook andere A-merkproducten. Zestig procent van het publiek komt specifiek voor de filmmuziek, en dat is meteen een goede manier om in aanraking te komen met het klassieke genre."

Kieft: "Sponsors zoeken hun focusgroep in hun publiek - de groep senioren, die wij koesteren en die voor ons zeer waardevol is, is niet zo interessant voor de sponsors. Beweging in het publiek wel, sponsors willen een winnende club en publiek waar ze iets mee kunnen. Een jaaragenda met daarin traditionele zondagconcerten, een verhalende formule met klassiek op vrijdag, cross-overs en topprojecten in de educatie vormen ook een politieke borging. Met deze veelzijdigheid kunnen we ons presenteren bij het ministerie en de gemeente, waar een deel van ons geld vandaan komt; een dergelijk jaarprogramma overtuigt."

Eigen inkomsten
Móét een orkest dit in de jaaragenda opnemen omdat het anders kopje-onder gaat? Mandos: "Het gaat om draagvlakvorming. We willen met beide benen in de samenleving staan, er zijn voor iedereen." Is dit een diplomatiek antwoord? "Nee, je vraagt het aan een programmeur. Ik word erop afgerekend als de cijfertjes er aan het einde van de rit niet goed uitzien, en de overheid vraagt binnenkort van ons dat we 25 procent eigen inkomsten genereren: natuurlijk ben ik er niet vies van als een filmavond geld in het laatje brengt, maar dat is niet mijn intrinsieke drijfveer.

"Als je je ogen sluit voor wat er in de maatschappij gebeurt, dan rekent die maatschappij met je af. Er is een hele generatie die niet weet wat een symfonieorkest is. Je kunt je als orkest vasthouden aan veertig weken per jaar Mozart tot en met Stockhausen spelen, maar dan kun je heel binnenkort opdoeken. We willen dat mensen zich kunnen identificeren met wat ze horen, als het maar kwaliteit en artistiek niveau heeft."

Kieft: "Symphonic Junction is niet het verdienmodel, dat zit in de abonnementsconcerten. Maar je gaat het natuurlijk wel voelen in je portemonnee als de zaal bij Junction steevast vol zit.

"Geloofwaardigheid en kwaliteit, daar valt of staat een orkest mee. En kwaliteit betekent ook communiceren met je publiek, niet alleen topspel. Als je niet het hoogste niveau levert en niet bij jezelf blijft, prikt de bezoeker daar onmiddellijk doorheen."

Tineke Steenbrink, klaveciniste en lid van het artistieke team van de Holland Baroque Society, sluit zich bij deze laatste uitspraak aan. De Society is een koploper als het gaat om inventieve programma's, buiten de gebaande paden. Sinds de eerste noot die het gezelschap produceerde, gaan barok en andere genres hand in hand. Pas nog deelden de musici het podium met jazztrompettist Eric Vloeimans (wordt herhaald, zie data onderaan dit artikel) en combineerden ze Jacques Brel met barokcomponist Jean-Philippe Rameau.

"Wij zijn flexibel, dat is een feit. Maar ik denk nog steeds dat álles kan, ook alleen maar klassiek of alleen maar barok georiënteerd zijn. Zolang je het maar vanuit je hart doet. Het publiek weet precies of een orkest of ensemble zichzelf is of niet. Met kwaliteit pak je je publiek. Als Quatuor Mosaïques strijkkwartetten van Haydn uitvoert, ga ik luisteren. Waarom? Omdat het zo verdomd goed is wat die lui doen.

"De variëteit, die onze natuurlijke habitat is, biedt geen garantie voor een gesmeerd lopend bedrijf. Na de acht jaar waarin we een orkest vormen, kan ik nog steeds niet zeggen wat de zalen willen en waar de luisteraars op afkomen. Het is totaal onvoorspelbaar. Voor komende december hebben we kerstmuziek geprogrammeerd en nu al hebben we acht uitvoeringen staan. Brel ging maar vier keer, helaas. Veel programmeurs van zalen denken wat betreft klassieke muziek in hokjes en kunnen niks met de combinatie van, zeg, jazz en barok, waar moeten ze die indelen?

"Op dit moment, waarop er ongelofelijk gesneden wordt in de subsidies, is een goedlopend ensemble niet alleen de verantwoordelijkheid van de zalen en gaat het niet alleen om de publiciteit. Als musicus moet je ook heel veel zelf doen; je onder het publiek mengen bijvoorbeeld. Er wordt veel van je gevraagd. Ik hou mijn hart vast voor de toekomst van ensembles.

"De Holland Baroque Society vindt puur barokprogramma's en de ontmoeting met andere stijlen en kunstvormen allebei even relevant. Nu we al een tijd met Eric Vloeimans samenwerken, weten we dat de ontmoeting de cross-overgedachte overstijgt. We passen goed bij elkaar, dat voelt het publiek, en dat is waar het om draait. Als ik een Bachprogramma speel, denk ik: ik wil nooit meer iets anders. En als ik met Eric speel, denk ik: ik wil nooit meer iets anders.

"Ik geef les aan het conservatorium in Zwolle, en mijn studenten zeggen vaak: 'Mensen komen niet naar klassieke muziek want dat is saai, te rustig.' Ik draai dat dan meteen om en zeg dat je juist je unique selling point - klassieke muziek is, in vergelijking met heavy metal, rustig en om van te genieten - moet behouden. Met de mode meedoen en de boel opleuken, daar geloof ik niet in. Ik geloof in de muziek zoals ze is."

Janne Schra & het Residentie Orkest 22/2, Paard van Troje, Den Haag. residentieorkest.nl

Holland Baroque Society & Eric Vloeimans: 22/2, 10 en 11/5 o.a. in de Doelen, Rotterdam. hollandbaroquesociety.com

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden