Op het criminele pad in Zutphen

Moord, martelingen en doodslag gingen in de geschiedenis niet aan Zutphen voorbij. Een ruzie in de binnenstad leidde zelfs tot één van de beroemste uitspraken in de Nederlandse recht: het Zutphense Waterleiding-arrest van de Hoge Raad uit 1910 kent iedere jurist.

,,Toch ligt Zutphen er vredig bij'', zegt officier van justitie Jan Buttinger. De magistraat wijst naar de ongeschonden bolwerken tegenover het Paleis van Justitie, waar hij zetelt. Een ansichtkaart. Achter die muren, weet Buttinger, slingert in stegen en straatjes het historische Zutphen. Een bij tijd en wijle suffig stadje met als keerzijde een crimineel verleden. In Zutphen zijn heel wat 'halszaken' behandeld, soms uitmondend in 'geradbraak' of ander openbaar gemartel. Publiek aftuigen van veroordeelden gebeurt niet meer, al lopen door misdadige daden ook in Zutphen nog vaak de gemoederen op. Buttinger: ,,Hier werd de even omstreden als beruchte 'Eper incestzaak' berecht.'' Daarmee haalde Zutphen de wereldpers. Tijdens de zitting ontvouwde zich een waar horror-scenario, waarin een jonge vrouw door familie en bezoekers werd misbruikt en daaruit geboren baby's verdonkerenmaand zouden zijn. Internationale aandacht trok ook het proces dat de geschiedenis in is gegaan als 'Het Meisje van Nulde'.

Zou Buttinger honderd jaar geleden officier van justitie geweest zijn, dan had hij heel andere straffen geëist dan nu. Rond 1900 werd veel zwaarder getild aan diefstal dan aan geweld. De journalist Fred Soeteman vertelt in de Hoornse Taart dat een amokmaker in die tijd zes maanden kreeg voor het toebrengen van messteken. Wanneer het tenminste in de zij of buik was: een steek in het been deed maar een maandje. De gemiddelde straf voor diefstal was vier maanden, bij recidive 377 dagen, meer dan een jaar. Majesteitsschennis was een niet al te groot vergrijp. Twee maanden kreeg een kuipersknecht, die het Oranjehuis een 'dievenbende' noemde.

Zutphens 'criminele pad' begint bij het NS-station via de Spoorstraat naar de Groenmarkt. Hier is het meteen raak. Voor de herberg die ooit Vreden heette, werden in de middeleeuwen executies uitgevoerd. Vlak voor het Wijnhuis stond een schandpaal waar gestraften naar hartelust publiek getreiterd konden worden. Door de Lange Hofstraat tot links de Burgerzaal opdoemt. Graaf Otto I verleende Zutphen aan het eind van de twaalfde eeuw stadsrechten, waardoor er rechtgesproken mocht worden. De rechtbank waar de schepenen hun vonnissen velden, stond in de burgerzaal. Doorgaans ging het om civiele zaken, dus om conflicten tussen burgers. Die werden vrijwillig voor de schepenbank uitgevochten. Aan de overkant is het stadhuis. In 1595 werd het gereformeerde (herziene) landrecht ingevoerd. Op deze plek kwamen de beroepszaken uit de omgeving terecht. Schuin ertegenover is de St. Walburgkerk Librije. Dit gedeelte van de stad onttrok zich aan de wereldlijke rechtspraak. De gebouwen behoorden toe aan de proost, die onderworpen was aan de wetgeving van de bisschop van Utrecht. Nu valt ook dit stukje bisschoppelijk terrein onder de jurisdictie van Buttinger en de zijnen. Aan de andere kant van de Gravenhof is nu een hotel gevestigd. Het statige gebouw met imposant hekwerk ervoor, werd vanaf de 10de eeuw bewoond door de Heer van Zutphen. Tot in de 18de eeuw vond hiervoor in de open lucht leengericht plaats. Geschillen over eigendom van land werden er beslecht. Aan het Gravenhof is SSR gevestigd: het opleidingscentrum waar rechters, officieren van justitie, advocaten, journalisten en andere professionals met juridische specialisatie worden bijgeschoold.

De brug over, en linksaf de Martinetsingel op. Hier zetelt Buttinger, in het Paleis van Justitie. Aan de overkant zijn de vestingwerken van Zutphen goed te zien. Links af, naar de Drogenapstoren. Buttinger: ,,Boven de poort werden gevangenen opgesloten. Nooit lang, je moest ze maar te eten geven.'' Beter was het de schobbejakken buiten de stadspoorten te verbannen.

Rechtvooruit is het woonhuis nog intact waar rechtsgeschiedenis is geschreven. Op de hoek Pelikaanstraat-Zaadmarkt staat een wit pand, waarover de befaamde uitspraak van de Hoge Raad -het Zutphense Waterleiding-arrest- is voortgekomen. Wat speelde zich hier af? Het is in de nacht van 4 op 5 januari 1909, en bitter koud. Er wordt aangebeld bij mejuffrouw M. de Vries. Ze opent het raam op de tweede etage, waar ze woont. Beneden staat J.G. Nijhof, eigenaar van het pand. Zijn leerhandel bevindt zich op de begane grond. De waterleiding is gesprongen en hij vraagt zijn huurster de hoofdkraan te sluiten. Juffrouw De Vries vertikt dat. Ze heeft een aanvaring met de huisbaas gehad en is ook niet van plan hem binnen te laten. En zo gaat door de lekkende waterleiding zijn opgeslagen leervoorraad naar de knoppen. In 1910 komt de Hoge Raad met een verbijsterend 'enge' uitleg van de wet. De huurster krijgt gelijk. De juffrouw pleegt geen 'onrechtmatige daad', omdat nergens staat dat ze de kraan open moet draaien. De verhuurder is dat ook niet met haar overeengekomen. Tien jaar later komt de hoogste rechter tot inkeer. Op 31 janauri 1919 spreekt de Hoge Raad het arrest-Lindebaum/Cohen uit, waarin handelen maar ook nalaten op een 'onrechtmatige daad' kan uitlopen.

Dan de Zaadmarkt op, rechts de Bernhardsteeg in, recht op de Schupstoel aan. Buttinger: ,,Voor de benaming Schupstoel zijn twee verklaringen. Er was hier een haven. Het zou om een scheepstol gaan.'' De tweede is luguberder. ,,Een veroordeelde zou met een werktuig, een soort kraan in het water 'geschopt' worden.'' Om het leed nog wat te verzwaren, werd de gestrafte in een mand gestopt. Dit detail lijkt onwaarschijnlijk. Waarom een mand spenderen als de gemiddelde delinquent toch niet kon zwemmen?

Langs Armenhage, links de Rijkenhage op, het water over de Dieserstraat in. Op de hoek past een momentje stilte. Dit is de Geweldigershoek. Buttinger: ,,De straat is genoemd naar de provoost-geweldiger. Die hield tucht onder de militairen. Op een ongenadige wijze. Arrestanten werden door hem geradbraakt.'' Eigenhandig sloeg hij het slachtoffer dat op het wiel lag, met een ijzeren staaf hun botten kapot.

Langs de Halterstraat eindigt het criminele pad weer bij het NS-station.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden