Op het briefje staat dat er snel actie moet komen: 'Hier beter worden is sterven'

'Wie is Freek?' Die vraag moet de drie als een klap in het gezicht hebben getroffen. De Trouw-verspreiders Arie Speelman, Eik Speelman en Kees Streef stonden op 27 september 1943 op het Utrechtse Stationsplein te wachten op Kees de Graaff, provinciaal verspreider in Zeeland, met wie ze naar een vergadering in Drenthe zouden reizen. Streef merkte dat ze door iemand nauwlettend in de gaten werden gehouden. 'Doorlopen', gebood hij de beide neven Speelman, 'hier is het niet veilig'. Maar er was geen ontkomen meer aan. Bij de hoofdingang van het station werden ze door twee agenten van de Sicherheitsdienst gearresteerd. 'Wie is Freek?', vroeg een van hen meteen.

PETER BAK

Die vraag maakte de drie op slag duidelijk dat hun arrestatie geen toevalstreffer was. 'Freek' was in de kring van Trouw de schuilnaam van Eik Speelman. 'Wie is Kees?', was de volgende vraag van de SD'er. En hij bedoelde niet Kees de Graaff op wie de drie stonden te wachten, want die was zes dagen eerder, op 21 september, al gearresteerd. De drie Trouw-verspreiders werden direct op het Stationsplein gefouilleerd. Streef bleek exemplaren van Trouw en een clich van een karikatuur van Hitler bij zich te hebben. Arie Speelman had een grote som geld op zak. Uit de aktetas die Eik Speelman droeg, kwam een revolver tevoorschijn - een dergelijke vondst betekende zo goed als zeker de doodstraf.

Nadat de drie in de boeien waren geslagen, ging het te voet richting het Jaarbeursrestaurant. Op de brug voor het restaurant zetten de aan elkaar geboeide Eik Speelman en Kees Streef het op een lopen. Ver kwamen ze niet, want de SD'ers openden het vuur. Streef werd door meerdere kogels geraakt en kon niet verder. Arie Speelman, die in de ontstane consternatie ook de benen had genomen, bleef buiten schot en ontkwam.

Streef en Eik Speelman werden vervolgens met harde hand naar het politiebureau aan de Oudegracht gevoerd. Bij nadere fouillering werden op Streef nog eens vijf distributie-inlegvellen en gegevens betreffende de financile ondersteuning van Trouw gevonden. Daarna zakte hij in elkaar - een van de kogels was in zijn long terechtgekomen - en werd hij naar het Stadsacademisch Ziekenhuis vervoerd. Eik Speelman bleek ook gewond te zijn geraakt; een kogel was door zijn voet gegaan. Na op het politiebureau te zijn verbonden, werd hij naar de SD-'Polizeigefangnis' in Haaren overgebracht.

De schrik in de kring van Trouw was groot. Streef en Speelman wisten veel, heel veel. Wat zouden ze tijdens verhoor moeten prijsgeven? Wie liep gevaar? En waar werden ze vastgehouden? Er was op ze geschoten - waren ze gewond geraakt en in een ziekenhuis opgenomen? Konden ze daaruit worden bevrijd? Streef lukte het via een uit het ziekenhuis gesmokkeld briefje te laten waar hij was te vinden. Hij maakte ook duidelijk dat snel actie moest worden ondernomen: 'Hier beter worden is sterven'.

Trouw vroeg de hulp van Leendert Valstar, leider van de Westlandse Knokploeg. Terwijl Valstar koortsachtig werkte aan een bevrijdingsplan, kwam het bericht dat Streef naar het 'Kriegslazarett' in Den Bosch was overgebracht. De Trouw-verspreiders Roel van Baarle en Frits Vogel legden contact met een verpleegster, die hen aan een plattegrond van de arrrestanten-afdeling hielp. Valstar ging opnieuw aan de slag, geassisteerd door zijn rechterhand Piet de Beer. Hun eerste bevrijdingspoging in de nacht van 14 op 15 oktober faalde: de ladder was te kort. De volgende nacht lukte het, al kostte het Streef heel wat pijn en moeite om vanuit zijn kamerraam op de trap te komen. Met een klaarstaande vluchtauto werd hij naar een schuiladres gebracht.

Het bericht van Streefs spectaculaire bevrijding werd in de Trouw-kring ogenblikkelijk overstemd door nieuwe jobstijdingen. Douwe Werkman, wiens evangelische boekhandel aan de Oudegracht in Utrecht een contactadres van Trouw was, bleek op 15 oktober te zijn gearresteerd. Vier dagen later werd Frits Vogel gegrepen. De Brabantse verspreider Niels Engelsen viel op 23 oktober in Duitse handen.

Dat in een maand tijd zeven verspreiders waren gepakt, liet geen twijfel meer dat de Duitsers Trouw in de peiling hadden. Volgens Elbert van Ruller, die samen met dr. J. A. H. J. S. Bruins Slot en dr. Gesina van der Molen de redactie van Trouw vormde, werd onder verspreiders wel eens spottend gezegd: 'Er is maar n man in het land die de Trouw-groep kent, die ene is . . . Gottschalk.' Erich Gottschalk was 'Kriminalsekretar' bij de SD-'Aussenstelle' in Den Bosch en speciaal belast met de opsporing van het 'Hetzschrift Trouw'. Begin september '43 had hij met het oppakken van bijna de gehele Zeeuwse LO-top een aantal Trouw-verspreiders in handen gekregen. Een van hen was doorgeslagen en had hem op het spoor van Kees de Graaff gezet. Diens spoor had Gottschalk naar het Utrechtse Stationsplein gevoerd en vandaar verder. . .

Op 23 december overviel de SD het Trouw-hoofdkwartier aan de Ruysdaelstraat en arresteerde bijna de hele hoofdstedelijke verspreiderstop. De nasleep maakte de klap nog groter. Via-via bereikte Trouw een briefje van Wiet Dijkman, de leider van de Amsterdamse groep, die bij zijn arrestatie was neergeschoten. Hij liet weten in het Wilhelmina Gasthuis te zijn opgenomen. Hij lag op afdeling 1, in het bewaakte 'Luftwaffe-lazarett'. 'Kans om zelf te ontvluchten heb ik niet', aldus het briefje. 'Hulp moet van buitenaf komen en de mogelijkheden zijn vele'. Hulp kwam er van Zaanse KP'ers. Op 30 december stonden ze bij de ingang aan de 1e Constantijn Huygensstraat klaar om naar binnen te gaan, toen uit de poort een personenwagen kwam rijden waar Dijkman in zat. Een verrader binnen de KP had de SD getipt, die niet aarzelde en Dijkman onmiddellijk naar het 'Kriegslazarett' in Den Bosch vervoerde. Daaruit een gevangene halen was zo goed als onmogelijk geworden. Na de spectaculaire bevrijding van Kees Streef was de bewaking drastisch verscherpt en al het Nederlandse personeel overgeplaatst.

Na twee weken in het Bossche 'Kriegslazarett' te zijn verpleegd, werd Dijkman naar de 'Polizeigefangnis' in Haaren overgebracht. Hij moest nog regelmatig in de ziekenzaal behandeld worden, wat hem de kans gaf een briefje naar buiten te laten smokkelen. 'Als Theo en Wim gepakt zijn, kan proces beginnen', waarschuwde Dijkman. 'Wim' was Wim Speelman, de drijvende kracht achter de verspreiding van Trouw. 'Theo' was een schuilnaam van Jan van der Laan, provinciaal verspreider in Zuid-Holland. Ondanks Dijkmans waarschuwing werd Van der Laan korte tijd later, op 17 februari '44, gearresteerd. De manier waarop riep vragen op. Fietsend op de Schiedamse kade in Rotterdam zou een auto naast hem zijn gaan rijden. Even verderop stopte de auto en stapten SD-agenten uit, die Van der Laan tot staan brachten en arresteerden. Was hij vanuit de auto aangewezen?

Ruim een week na Van der Laans arrestatie arriveerde opnieuw een clandestien Haarens briefje. 'Freek heeft een zeer slechte naam in Haaren', schreef Lodewijk van Duuren, een van de Amsterdamse verspreiders die op 23 december waren gepakt. 'Ondanks het feit dat hij al enkele keren heeft gepoogd uit te breken, wordt hij beschouwd als de grote verrader en de oorzaak van tezamen 100 arrestaties van T.(rouw).'

Het bericht werd met ongeloof ontvangen. 'Dit wordt natuurlijk door ons niet aangenomen', aldus het verslag van de vergadering waarop Van Duurens briefje werd voorgelezen. Alleen het aantal van honderd arrestaties al. . .

Dat Eik Speelman bij Van Duuren en andere Trouw-gevangenen in een kwade reuk stond, was een gevolg van zijn verstandhouding met 'Sachbearbeiter' Gottschalk. De eerste weken na zijn arrestatie moest Speelmans gewonde voet dagelijks worden verbonden, wat werd gedaan door Gottschalks tolk en rechterhand, de gewezen Helmondse politie-agent Joop Aben. Speelman vroeg hem, zo verklaarde hij in 1947 toen hij werd verhoord inzake het onderzoek tegen Gottschalk, 'of er niet iets te doen was'. Hierop volgde een gesprek met Gottschalk, die op Speelman een alleszins redelijke indruk maakte. Er volgden meerdere gesprekken. Speelman vroeg of zijn ondergedoken vrouw en zoontje weer naar huis konden terugkeren. Gottschalk stemde daarin toe. Toen Speelman begin 1944 duidelijk werd dat meer en meer Trouw-jongens Haaren werden binnengebracht, ging hij Gottschalk polsen over de mogelijkheid de zaak buiten het gerecht te houden in ruil voor het staken van de uitgave van Trouw. Gottschalk wees dat voorstel niet bij voorbaat af.

De contacten tussen Speelman en Gottschalk bleven andere Trouw-gevangenen niet onopgemerkt. Terwijl de ene na de andere arrestant werd binnengebracht, was 'Freek' de beste maatjes met Gottschalk, zo ging het verhaal. Leverde hij het hele Trouw-apparaat over? Speelman heeft dat na de oorlog ontkend. Hij had niets kunnen verraden, want de Duitsers wisten alles al. Tijdens zijn verhoor, een dag na zijn arrestatie, was hij door Gottschalk geconfronteerd met een groot vel papier, waarop bijna de hele organisatie van Trouw was weergegeven: namen, schuilnamen, adressen - het stond er allemaal. Ontkennen had geen enkele zin, meende de overdonderde Speelman.

Na zijn verhoor was hij opgesloten in een cel op de eerste verdieping van het kleinseminarium, alleen. De Trouw-gevangenen die in de loop van de maanden binnenkwamen, werden op een andere afdeling ondergebracht, met twee of drie man in een cel, soms met een mede-verspreider. Speelman bleef alleen in zijn cel, gescheiden van de andere Trouw-gevangenen, die een minder gunstige indruk van hun 'Sachbearbeiter' Gottschalk hadden. 'Een wolf in schaapskleeren', 'een rasploert', 'een grote fielt', zo betitelde Lodewijk van Duuren hem in een van zijn briefjes. Door andere gevangenen is Gottschalk na de oorlog omschreven als een intelligent en op het eerste gezicht beschaafd persoon, die zeer geraffineerd te werk ging; brachten tactiek en sluwheid niet het gewenste resultaat, dan nam hij zijn toevlucht tot grof geweld. Wegens mishandeling van arrestanten zou Gottschalk in 1948 tot achtenhalf jaar worden veroordeeld. Het vonnis noemde hem 'een ware bruut' die 'een waar schrikbewind uitoefende', zich 'op de meest laffe wijze' aan arrestanten vergreep en 'practisch geen enkel verhoor heeft afgenomen zonder erop los te slaan'.

'Freek is ontsnapt', vermeldt het verslag van een op 4 juli 1944 gehouden vergadering van Groningse verspreiders. Spoedig werd duidelijk dat Eik Speelman niet was ontsnapt, maar was vrijgelaten. In 1946 verklaarde hij dat Gottschalk op een dag in juni in zijn cel was gekomen en hem had verteld, dat de Trouw-zaak binnenkort voor het 'Standgericht' zou komen; Gottschalk verwachtte dat tenminste twintig gevangenen de doodstraf zouden krijgen. Hij deed Speelman een voorstel: hij zou hem vrijlaten om aan zijn achterneef Wim Speelman het aanbod over te brengen, dat het proces niet zou doorgaan indien de uitgave van Trouw zou worden gestaakt. Speelman stemde toe en kwam op vrije voeten. Hij slaagde er echter niet in zijn achterneef te vinden en bracht het aanbod uiteindelijk over aan de Drentse verspreider Gerrit Morsink, een van de grondleggers van Trouw.

Zesenveertig jaar later, in 1992, had Speelman een ander relaas. Gottschalk stelde voor dat als Trouw niet meer zou verschijnen alle gevangenen zouden worden vrijgelaten, op twee na die als onderpand in handen van de SD zouden blijven. Speelman was bereid een van die gijzelaars te zijn. Van Ruller stond in 1948 ook een dergelijk compromis voor de geest: 'Het was hem (Gottschalk) voldoende als twee van de leidende figuren, n uit de redactie en n uit de verspreiding, in zijn handen waren.' Met dat voorstel ging Speelman, aldus zijn relaas uit 1992, naar zijn zuster in Gouda, wie hij vroeg hem met zijn neef Arie Speelman in contact te brengen. Arie kwam naar Gouda, werd door Eik van Gottschalks aanbod op de hoogte gesteld en ging op pad om het aan Wim Speelman over te brengen. Volgens afspraak had Speelman 'veertien dagen' na zijn vrijlating een onderhoud met Gottschalk op het station Driebergen/Zeist. Speelman kon hem slechts meedelen dat Trouw nog niet had gereageerd; hij zou contact opnemen zo gauw hij meer wist.

De afspraak op het station Driebergen/Zeist wordt bevestigd door een 'Expos van Eiks verklaringen', dat zich in het archief-Trouw bevindt. Het is een verslag van een onderhoud dat Jan Veldkamp en Bas van Duin, respectievelijk provinciaal verspreider in Overijssel en Zuid-Holland, met Eik Speelman hebben gehad, vermoedelijk eind juli, begin augustus. Het was een buitengewoon heftig onderhoud, blijkt uit het stuk. Speelman gaf toe tijdens verhoor namen en adressen te hebben genoemd, maar dat kon geen kwaad want Wim Speelman had hem eens verzekerd dat na iedere arrestatie 'de organisatie helemaal door elkaar zou worden gegooid.' Veldkamp en Van Duin geloofden daar geen woord van. Speelman was gaan praten om het vege lijf te redden, meensen zij. Zij namen het hem ook zeer kwalijk dat hij na zijn vrijlating weer contact had opgenomen met Gottschalk. Besefte hij niet dat hij daarmee de Trouw-organisatie in gevaar bracht? Veldkamp en Van Duijn verboden hem verdere contacten met Gottschalk en dwongen hem met vrouw en kind onder te duiken.

Wat Gottschalks aanbod betreft, verschaft het 'Expos' in zoverre duidelijkheid, dat het de datum van de afspraak op het station Driebergen/Zeist noemt: 'Donderdag 21/7/44'. Ondanks dat 21 juli niet op een donderdag maar op een vrijdag viel, lijkt die datum plausibel. Het bovenvermelde vergaderingsverslag van de Groningse verspreidersgroep, waarin de 'ontsnapping' van Speelman wordt vermeld, is van 4 juli. Speelman dacht later dat tussen zijn vrijlating en de afspraak op het station Driebergen/Zeist een periode van 'veertien dagen' had gezeten, wat de datering van die afspraak op of rond de eenentwintigste juli aannemelijk maakt.

Het 'Expos' bevestigt ook dat er tussen Eik Speelman en zijn neef Arie contact is geweest, tamelijk intensief zelfs. 'Eik is vorige week in Veenendaal geweest, daar heeft hij Arie iederen dag gesproken', aldus de eerste zin van het verslag. Arie Speelman had in Veenendaal een onderduikadres. Vervolgens stelt het verslag: 'Arie heeft zich het gehele week-end in Bleiswijk opgehouden en is Maandagmiddag weggegaan.' Bleiswijk was een contact- en vergaderadres van Trouw. Is daar beraadslaagd over het Duitse voorstel? Is er sowieso beraadslaagd over het voorstel? Het zal met grote scepsis zijn ontvangen, niet in het minst door wat in de briefjes uit Haaren over de brenger van de boodschap was geschreven. En ook Eiks neef Arie, die hemel en aarde heeft bewogen om het aanbod te aanvaarden, werd voortaan met argusogen bekeken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden