Op eigen benen onder de EU-paraplu

Vlaanderen, Catalonië en Schotland; drie heel verschillende regio's in de EU die er geen geheim van maken dat ze niet (meer) zo dol zijn op het land waartoe ze nu behoren. Staat daarmee ook de Europese samenwerking op het spel?

Zevenhonderd jaar na de Slag bij Bannockburn - toen ze zich een weg vochten naar de onafhankelijkheid - lonkt voor de Schotten opnieuw een eigen staat. In 2014 kunnen zij zich uitspreken over de vraag of ze deel willen blijven van de Unie van Schotland en Engeland die dateert uit 1707. Zegt een meerderheid nee, dan zal Schotland zich in mei 2016 afscheiden van het Verenigd Koninkrijk, zo kwamen de Britse premier Cameron en de leider van de Scottish National Party, Alex Salmond, onlangs overeen.

De ontwikkelingen aan de andere kant van de Noordzee staan niet op zichzelf. Op 11 september staken 1,5 miljoen mensen in een grote demonstratie hun verlangen naar een onafhankelijk Catalonië bepaald niet onder stoelen of banken. En eerder deze maand deed de winst van de Nieuwe Vlaamse Alliantie bij lokale verkiezingen de discussie over het einde van België opnieuw oplaaien.

Onafhankelijkheidsstrijd, afscheidingsbewegingen, separatisme; het zijn onrustig stemmende woorden in een tijd dat de EU toch al op wankel op haar benen staat. De bloedige strijd in het voormalig Joegoslavië nog redelijk vers in het geheugen maakt des te onzekerder.

De Bulgaarse politicoloog Dimitar Bechev begrijpt de angst. Parallellen zijn er inderdaad. De oorlog op de Balkan destijds had minstens zoveel te maken met een strijd om de macht over de economie, als met eeuwenoude haat.

Zeker in Catalonië en Vlaanderen wordt het sentiment voor onafhankelijkheid sterk gevoed door de afkeer 'armoedzaaiers' elders in het land nog langer te moeten subsidiëren. In Kroatië en Slovenië speelde dat in de jaren tachtig van de vorige eeuw net zozeer. Destijds, analyseert Bechev, hoofd van de Bulgaarse afdeling van de European Council of Foreign Relations, werden de verhoudingen binnen Joegoslavië op scherp gezet door strenge bezuinigingsmaatregelen, door het IMF geëist om chronische problemen in de economie aan te pakken. Bekijk het maar, werd de houding in Zagreb en Ljubljana. Wij hebben het goed geregeld, wij hebben niet langer zin de rest van het land op sleeptouw te nemen.

De economische crisis en bezuinigingen, deels door Brussel verordonneerd, hebben de verhoudingen op scherp gezet, beaamt ook James Ker-Lindsay, analist bij de London School of Economics. "Kijk, compleet uit de lucht vallen komen deze bewegingen natuurlijk niet. Zeker in Schotland, maar ook in Catalonië en Vlaanderen hebben ze een lange geschiedenis. Maar de crisis in de EU versterkt wel al langer bestaande onvrede".

Tegelijkertijd waarschuwt hij voor al te snelle conclusies. "Anders dan in Joegoslavië vinden de discussies plaats in een democratische context, heel open. En dat zie ik niet zo snel veranderen." In Schotland, constateert hij, wordt de discussie bovendien op allesbehalve opgewonden toon gevoerd. "Het gaat er heel kalm aan toe. Ik zie natuurlijk ook dat in Vlaanderen en Catalonië de emoties hoger oplopen, er is daar aanzienlijk meer passie. Maar geweld, dat zie ik nog niet zo gauw gebeuren."

Ook Bechev wil de parallellen niet al te ver doortrekken. Hij heeft in ieder geval nog geen West-Europese equivalenten kunnen ontwaren van de 'Milosevicen en Tudjmannen' die er in het oude Joegoslavië destijds niet voor terugschrokken de angsten van hun kiezers te bespelen.

Want waar de EU enerzijds de verhoudingen op scherp stelt, biedt ze anderzijds een beschermend schild. Judy Dempsey, columnist bij The Herald Tribune en verbonden aan de Carnegie Endowment for International Peace, noemde dat in haar blog vorige week de 'paradox van de Europese eenwording'. Wat een merkwaardige twist in de na-oorlogse geschiedenis, schreef ze. Juist de eenwording van Europa maakt de vreedzame fragmentatie van nationale staten mogelijk. "Lidmaatschap van de EU maakt het kleine landen mogelijk hun eigen weg te gaan zonder dat ze het risico lopen met grotere landen in de slag te moeten over buitenlands beleid of handelsconflicten."

Ker-Lindsay formuleert het zo: "Verschillende regio's zeggen: we willen meer autonomie binnen het raamwerk van de EU. Geen van deze regio's heeft het over een vertrek uit de EU." De Scottish National Party is juist sterk Europees. En de Catalaanse Associatie van Gemeenten voor Onafhankelijkheid positioneert zich op haar website aldus: Catalonië (Europese Unie). Volgens de Britse wetenschapper zien deze regio's juist dat binnen de EU andere kleine landen bloeien en als onafhankelijke landen kunnen bestaan. "Waarom, vragen ze zich af, moeten we eigenlijk deel uitmaken van België, Spanje, en Groot-Brittannië als landen als Malta, Estland, Letland en Slovenië het ook redden?", aldus Ker-Lindsay. "En dat zijn landen die ook nog eens veel kleiner zijn. Een onafhankelijk Catalonië zou een middelgroot land zijn. In zekere zin kun je zeggen dat de EU deze regio's juist de veiligheid biedt om hun wens voor grotere autonomie of onafhankelijkheid te uiten. Ze komen op voor hun identiteit, ze willen meer controle over hun toekomst. Terwijl ze tegelijkertijd een overkoepelend raamwerk hebben dat voor ze opkomt op het internationale toneel."

Ja, het vergt de nodige verbeelding, en het is ook niet zo maar geregeld (zie kader). Maar laten we voor het gemak eens even aannemen dat over een aantal jaar de EU er drie nieuwe leden bij krijgt. Niet door de toetreding van landen van buitenaf, maar door nieuwe staten ontstaan op haar eigen grondgebied.

Dat gegeven op zich is geen reden tot paniek, zegt Bechev. Er zijn kwesties die moeten worden opgelost, zoals de vraag of de nieuwe landen automatisch lid worden of opnieuw het lidmaatschap van de EU moeten aanvragen. Maar drie nieuwe leden van dit kaliber kan de Unie best aan, aldus de Bulgaar.

Natuurlijk, erkent Ker-Lindsay, heeft de laatste uitbreiding van de EU de animo om nog meer staten op te nemen danig aangetast. Roemenië en Bulgarije bleken nog lang niet klaar om mee te kunnen doen binnen de EU. "Maar Catalonië, Vlaanderen en Schotland zijn natuurlijk heel andere gevallen. Er is voor mij geen twijfel dat deze regio's ook als zelfstandig land levensvatbaar zijn. Ze functioneren al binnen de EU, kennen de regels, hun wetgeving is al afgestemd op wat Brussel vraagt."

Is er dan geen enkele reden tot zorg? Die conclusie trekt Judy Dempsey niet. Want wie zegt dat het bij de drie eerder genoemde gevallen blijft. Er zijn nog meer regio's in Europa met een (toenemende afkeer) van hun hoofdstad. Ze verwees in haar blog met name naar de Italiaanse Lega Nord, die ook een dergelijke stap zou kunnen overwegen 'als het zich eenmaal realiseert dat onafhankelijkheid, onder de paraplu van de EU, kan worden verkregen tegen relatief lage kosten'.

De Nederlandse historicus Thomas van der Dunk is nog vele malen somberder. In de Volkskrant betoogde hij onlangs dat als België niet werkt, Europa helemaal niet zal kunnen slagen. Als Vlamingen al niet willen betalen voor de Walen, is zijn betoog, waarom zouden ze dat dan wel voor de Grieken doen? Het cruciale punt is, schreef hij, dat een permanente financiële transfer politiek alleen haalbaar is 'als er een basaal gevoel van solidariteit en gemeenschappelijkheid bestaat'.

Zo somber willen de twee analisten aan de oost- en westgrens van de Europese Unie echter ook weer niet zijn. De Unie dreigt wel heel veel tegelijk op haar bordje te krijgen, zegt Ker-Lindsay. Intussen gaan de onderhandelingen over de toetreding van buitenaf immers ook nog gewoon verder.

Hij wil er bij hem echter niet in dat solidariteit binnen de Europese Unie een contradictio in terminis is. "Dit is geen kwestie van: we gaan het helemaal alleen doen. Het gaat om een eigen stem. Het is goed mogelijk dat deze regio's zich, als zelfstandig land, veel meer gehoord voelen door andere landen in de EU dan in het land waarvan ze nu deel uitmaken."

Solidariteit, zegt Bechev op zijn beurt, is misschien wel gewoon een kwestie van eigenbelang. Zowel crediteuren als debiteuren zijn slechter af als de boel in elkaar stort. Maar de elites in de verschillende landen slagen er nauwelijks in dat over het voetlicht te brengen, stelt hij. In plaats daarvan delen ze, in het noorden, snieren uit naar 'die luie en losbandige zuiderlingen' en omgekeerd, in het zuiden, naar 'die gierige en van zichzelf overtuigde noordelingen'.

En ja, dat roept dan weer wel akelige herinneringen op aan het conflict destijds in Joegoslavië.

Automatisch EU-lid, of aansluiten in de rij?
De EU heeft nog nooit te maken gehad met een situatie waarbij een regio op haar eigen grondgebied zich onafhankelijk verklaart. In de aanloop naar het akkoord over het Schotse referendum beschreef James Ker-Lindsay, als expert op het gebied van afscheidingsbewegingen, voor het Britse parlement de mogelijke gevolgen als Schotland zich in 2016 inderdaad onafhankelijk verklaart.

Er van uitgaande dat de afscheiding plaatsvindt met instemming van de rest van het Verenigd Koninkrijk, voorziet hij geen problemen als Schotland het lidmaatschap aanvraagt van de VN, wat automatisch toegang geeft tot een hele reeks andere internationale organisaties. Ingewikkelder ligt het met de relatie tot de EU.

"Er wordt wel gesuggereerd dat er problemen kunnen ontstaan met de erkenning van Schotland, zoals ook het geval is met Kosovo. De meeste EU-landen hebben Kosovo inmiddels als onafhankelijke staat erkend. Vijf landen hebben dat niet gedaan; Spanje, Slowakije, Griekenland, Roemenië en Cyprus. Hun argument is dat het hier om een eenzijdig uitgeroepen onafhankelijkheid gaat, zonder overeenstemming met Servië. Daarin zien ze een gevaarlijk precedent", aldus Ker-Lindsay, Het feit dat Londen en Glasgow echter samen al een overeenkomst hebben getekend over een pad naar eventuele onafhankelijkheid laat volgens hem echter zien dat Schotland echt een andere kwestie is. Of dat betekent dat Schotland automatisch lid blijft van de EU, of dat het lidmaatschap opnieuw moet worden aangevraagd, is echter onduidelijk. "Het is een volstrekt nieuwe situatie."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden