Review

Op deze volmaakte, biljardkaraatse aarde

De Amerikaanse schrijver Philip Roth (1933) staat niet bekend als believer. Maar in zijn nieuwe roman 'Alleman', een variant op de Elkerlyc-allegorie, laat hij zich van een nieuwe kant zien. Bekende Roth-

De grote Noord-Amerikaanse schrijvers van de gouden generatie raken onderhand in hun nadagen. Saul Bellow is een paar jaar geleden gestorven, John Updike (1932) en Philip Roth (1933) zijn bezig romans te schrijven over oude mannen die terugblikken op hun leven. Updike deed dat in 'Dorpen', een nogal erotische roman over een man die zijn grote liefdes onder de loep neemt. Philip Roth, twee jaar geleden nog aanwezig met de grandioze if-history 'Het complot tegen Amerika', kwam onlangs eveneens met een roman over een retrospectief gestemde bejaarde: 'Everyman', in het Nederlands vertaald als 'Alleman'.

Het verhaal is gebaseerd op de middeleeuwse allegorie van die naam (in het toenmalig Nederlands Elckerlyc geheten): Elckerlyc/Alleman, personificatie van ons aller ziel, wordt onverwachts geroepen door de Dood en moet verantwoording van zijn leven afleggen. Hij roept de getuigen van zijn leven, zoals Gezelschap, Familie en Vrienden, Goederen, op om hem te begeleiden, maar ze zeggen allemaal af. Alleen de Deugd wil 'm bijstaan maar omdat hij haar altijd genegeerd heeft, is ze te zwak en raadt 'm aan Kennis te vragen. Door Kennis' toedoen doet Everyman boete en dwaalt hij ten slotte, begeleid door Deugd, af in het graf.

Roth heeft op die simpele, treffende allegorie zijn eigen 'Alleman' gebouwd. We herkennen de geliefden en minnaressen, de aardse goederen waaraan Alleman tenslotte niks blijkt te hebben, en de louterende kennis als hij tegen het eind van zijn leven de begraafplaats van zijn ouders bezoekt en weet waar hij terechtkomt. Maar de oude allegorie steekt niet opdringerig door de nieuwe versie heen.

Het verhaal begint op de begrafenis van Alleman, die verder geen naam krijgt (maar dat stoort geenszins, integendeel, het voelt door Roths soepele, realistische verteltrant volstrekt vanzelfsprekend). Daarna volgen we chronologisch Allemans leven tot het moment dat hij het ziekenhuis indraait voor een hartoperatie, zijn dood tegemoet.

De doodeenvoudige structuur en plot van dit alledaagse verhaal over een modale Amerikaanse man, moet psychologisch wel een reactie zijn op het virtuoze denkwerk waarmee Philip Roth in zijn vorige roman 'Het complot tegen Amerika' uitpakte. Hier slechts eenvoudige lijnen, alsof iemand na een overweldigend schilderij toe is aan een pentekening.

Roths Alleman, die net als de hoofdpersoon uit 'Het complot tegen Amerika' even oud is als de schrijver zelf, recapituleert: zijn eerste huwelijk dat op de klippen loopt, zijn succesvolle baan als art-director, een tweede huwelijk waaruit de haast te voorbeeldige dochter Nancy spruit. Rond z'n vijftigste begint Alleman achter z'n pik aan te lopen (what else is new?) wat resulteert in een derde huwelijk van deze 'serie-echtgenoot' met een veel jonger gansje, dat 'm weinig vreugde brengt op z'n krakkemikkige oude dag. Dit is kennelijk het leven van Alleman: je trouwt een paar keer, zet kinderen op de wereld, maakt carrière, en na een tijdje begint de aftakeling gevolgd door de man met de zeis en weg ben je.

,,Oud worden is geen strijd; oud worden is een slachting'', bedenkt Alleman als hij voor de zoveelste keer in het ziekenhuis belandt. Wat hij zich ten diepste realiseert is dat het verleden geen krediet geeft: de zoons uit zijn eerste huwelijk haten hem; zijn gescheiden dochter gaat, net als hij hoopt dat ze bij hem intrekt, bij haar moeder wonen; z'n broer geeft niet thuis; oude vrienden liggen op sterven; het bejaardendorp waar hij van z'n spaarcenten is gaan wonen is illusieloos.

Gezelschap, Familie en Goederen laten het dus schromelijk afweten. Het enige wat baat brengt is wijsheid en inzicht. En zo geschiedt, het einde van Alleman is ondanks alle tekorten en teleurstellingen bemoedigend.

Ik ben geneigd Roths 'Alleman' te rekenen tot de post-traumatische bezinningsliteratuur die in Amerika momenteel opgeld doet. Het collectieve en individuele zelfvertrouwen heeft na 11 september 2001 een fikse deuk opgelopen en het is zaak een nieuwe modus te vinden, een wapen tegen defaitisme en frustratie.

Jonathan Safran Foers roman 'Extreem luid & ongelooflijk dichtbij' is er de meest onmiskenbare uiting van, omdat het de nasleep van 11 september zelf als onderwerp heeft, maar ook een boek als 'Gilead' van Pulitzer-prize-winnares Marilynne Robinson wil met een berustende, christelijke boodschap de lezer van nu namens de eeuwigheid soelaas bieden. En Philip Roths roman beoogt met zijn bijdetijdse Alleman hetzelfde, het steekt de lezer met zijn alledaagse levensworsteling een hart onder de riem.

Diverse momenten en personages uit Alleman zullen de liefhebbers van Roths werk bekend voorkomen, de talloze seksavontuurtjes van de hoofdpersoon, de jonge Deense vlam die ook in 'Professor in de begeerte' lijkt rond te lopen, het eenvoudige Joodse milieu uit 'Het complot tegen Amerika'. In veel opzichten lijkt 'Alleman' een recyclingsproduct van eerdere boeken van Roth, een vereenvoudigde samenvatting van al het voorafgaande.

Maar de boodschap is nieuw, niet langer dynamisch of ironisch maar gericht op loutering en inzicht. Zo ziet die catharsis eruit in de finale operatiekamer: ,,Daglicht, dacht hij, alles doordringend, zomerdag na zomerdag van dat daglicht, schitterend vanaf een levende zee, een optische schat zo reusachtig en kostbaar dat het was alsof hij door de juweliersloep met zijn vaders initialen tuurde naar de volmaakte, onschatbare planeet zelf - naar zijn huis, de miljard-, de biljoen-, de biljardkaraats planeet Aarde! Toen hij wegzonk, voelde hij zich verre van geveld, allerminst ten dode opgeschreven, maar verlangend naar nieuwe vervulling: desondanks werd hij niet meer wakker. Hartstilstand. Hij was niet meer, bevrijd van het zijn, het niets ingaand zonder het zelfs maar te weten. Zoals hij altijd had gevreesd.''

Dat is, voor de door deze wereld ontwrichte lezer, het goede nieuws dat de menselijke ellende ten slotte toch doet verbleken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden