Op de Wallen keren de kansen

De misdaad was de baas op de Wallen, ontdekte Amsterdam jaren geleden. Nu wordt het hart van de binnenstad stap voor stap terugveroverd.

De Amsterdamse Oude Kerk ligt er weer schitterend bij. Deze week wordt gevierd dat de restauratie die 75 jaar geleden begon, klaar is. Wie op een nazomerse dag over het plein eromheen loopt, ziet de kerk in zijn volle veertiende-eeuwse glorie afsteken tegen heldere blauwe luchten.

Maar wie op het Oudekerksplein niet naar de kerk kijkt, maar de andere kant op, ziet iets anders. Achter de ramen van een aantal huizen rond het plein bieden prostituees zich aan. En in de smalle steegjes zit achter bijna elk raam een peeskamer. Een gestage stoet bordeelbezoekers en toeristen schuifelt erlangs.

Net om de hoek, op een klapstoeltje in de nazomerzon, zit Lenny, een hoogblonde zestiger, naar de toeristenstroom te kijken. Ze heeft hier een atelier en een winkeltje waar ze kleurige sjaals verkoopt. De gemeente Amsterdam wil de prostitutie weg hebben uit dit deel van de binnenstad. Maar van haar hoeft dat niet. "Welnee, vreselijk! Laat het blijven zoals het nu is. Die sfeer die hier hangt! Heel prettig! Ik zit hier altijd tot tien uur, en 's avonds is het echt niet anders, hoor."

Die sfeer mag dan in orde zijn - althans volgens sommigen - toch wil de gemeente dat er iets ingrijpend verandert. En niet alleen rond het Oudekerksplein, maar in de hele binnenstad: wat in de volksmond de Wallen heten, maar ook Damrak en Rokin en de bekende winkelstraten aan de overkant daarvan, de Kalverstraat en de Nieuwendijk. Zo'n vijf jaar geleden begon de gemeente hier met Project 1012, genoemd naar de postcode van het gebied, en daar trok ze tien jaar voor uit. Het project is nu dus ongeveer halverwege en er zijn zeker al veranderingen te zien in de buurt. Maar alle betrokkenen zeggen keer op keer: we zijn er nog niet, het is een 'zaak van lange adem', een 'taai proces'.

Project 1012 heeft zijn wortels in de jaren negentig. Amsterdam had ontdekt dat criminelen steeds meer de dienst waren gaan uitmaken in het Wallengebied. Het stadsbestuur besloot daarom de criminaliteit harder aan te pakken en regels strikter te handhaven. Maar zo'n tien jaar later, in 2007, moest de gemeente vaststellen: het is dweilen met de kraan open, want de criminaliteit is hier gewoon te diep verankerd. Dit deel van de stad wordt te zeer overheerst door branches die vanouds dicht tegen de criminaliteit aanliggen.

Dat geldt allereerst voor de prostitutie en voor coffeeshops. Prostitutie is vaak verbonden met mensenhandel. En de verkoop van soft drugs wordt weliswaar gedoogd, de productie en de aanvoer ervan is in criminele handen. Maar ook al die souvenirwinkeltjes, minisupermarktjes en seksshops waarvan de oude binnenstad uitpuilt, zijn vaak verweven met de onderwereld. De huren die deze ondernemers betalen zijn hoog, hun omzet is waarschijnlijk bescheiden, dus weet de gemeente zeker: veel van deze zaakjes dienen vooral om crimineel geld wit te wassen.

Dat moet dus anders. Project 1012 is bedoeld om die verandering tot stand te brengen. Het aantal bordelen moet omlaag en wat er overblijft, moet overzichtelijk zijn en daarom samengebracht worden op minder plekken. Vooral rond de Oudezijds Achterburgwal worden nog bordelen toegestaan, maar bijvoorbeeld rond de Oude Kerk moeten ze verdwijnen. Het aantal coffeeshops moet fors omlaag. En de horeca en het winkelaanbod moeten diverser: niet alleen maar goedkoop en 'laagwaardig' en vooral gericht op toeristen die weinig te besteden hebben, maar ook exclusiever en duurder. Het oudste deel van de Amsterdamse binnenstad moet 'etalage en huiskamer' van de stad worden, zo heette het vijf jaar geleden in de plannen.

Huiskamer? Etalage? Tegen twee uur 's nachts lijkt het daar nog niet op. Lenny is naar huis, maar rond de Oude Kerk klinkt het geschuifel van voetstappen en het gesmoes van de bordeelgangers nog onverminderd. Op de vlakbijgelegen Warmoesstraat zijn de meeste kroegen al dicht. Maar her en der kunnen hongerige toeristen - en daarvan zijn er nog honderden op straat - terecht voor een pizzapunt of een broodje döner of een patatje of iets anders uit zo'n supermarktje. Uit een hotel klinken dreunende bassen tientallen meters in het rond - kennelijk een feest aan de gang. Een stel jongens viert buiten feest: lallend en tierend zwalken ze over straat.

Een paar dagen later, vlakbij het Oudekerksplein, is Serdar Tonkas aan het werk. Op de plek waar nog niet zo lang geleden sekssupermarkt Sexyland zat, opende hij afgelopen vrijdag een soort hippe speelautomatenhal, de Ton Ton Club. Hier kunnen bezoekers games zien uit het verleden, het nu en 'tot in de toekomst', zegt Tonkas. "En niet alleen zien, ze kunnen ze ook spelen."

De Ton Ton Club is te danken aan Project 1012. Het pand van de sekswinkel is aangekocht door NV Stadsgoed, een van de partners in het project, en daarna verhuurd aan de ondernemer met het beste plan. "We hadden ook in de Pijp kunnen gaan zitten", zegt Tonkas. "Dan was het gewoon een hippe concept-store geweest. Maar hier zitten we middenin de toeristische infrastructuur. En we gaan sowieso niet alleen toeristen trekken. Ook Amsterdammers zitten te wachten op zoiets als wat wij hier gaan doen."

We naderen een 'kantelpunt', zegt Jeanine van Pinxteren, als voorzitter van stadsdeel Centrum nauw betrokken bij Project 1012. De opening van de Ton Ton Club is een van de signalen dat de kansen keren. "Dit soort ondernemers trekt weer anderen aan en zo komt de bal aan het rollen."

Daar zag het tot anderhalve maand geleden nog niet naar uit. Vooral rond het Oudekerksplein dreigde Project 1012 stuk te lopen op de weigering van bordeelhouders om hun zaakjes op te doeken. Een paar jaar geleden lukte het nog om een aantal van hen uit te kopen. Zo werden voor de lieve som van 25 miljoen euro de achttien bordelen aangekocht van 'Dikke Charles' Geerts, de grootste seksbaron van de Wallen.

Maar de overgebleven prostitutie-ondernemers zetten de hakken in het zand. Een nieuw bestemmingsplan waarin geen plaats is voor prostitutie rond het Oudekerksplein werd aangevochten tot aan de Raad van State. Tevergeefs, bleek eind juli. "Dat heeft ons zéér gesterkt", zegt Van Pinxteren.

Daarmee is Project 1012 er nog niet. Er moet nu met de eigenaren onderhandeld worden over een nieuwe bestemming van hun prostitutiepanden. Houden ze hun poot stijf, dan kan de gemeente hen onteigenen. "Dat kan jaren duren", voorspelt Ramon Ridder, advocaat van enkele bordeeleigenaren. "Intussen gaan ze gewoon door met wat ze nu ook doen." Maar de gemeente is optimistisch: die denkt nog dit jaar met onteigenen te beginnen.

Ook bij het terugdringen van het aantal coffeeshops wordt vooruitgang geboekt. De gemeente heeft even gewacht tot duidelijk werd hoe het kabinetsbeleid eruit ging zien. Maar nu ze weet waar ze aan toe is, staat haar weinig in de weg. Gedoogvergunningen zijn altijd tijdelijk en alleen al door aflopende vergunningen niet te verlengen, kan de gemeente coffeeshops laten verdwijnen. Met steun van de gemeente worden ze omgezet in bijvoorbeeld een lunchroom of een restaurant en soms kunnen ze ook verhuizen. Dat werkt. Van de acht coffeeshops die hun gedoogvergunning per 1 juli verloren, zijn er al vier dicht; twee hebben een andere bestemming, twee werken daar nog aan.

Lastiger is het om paal en perk te stellen aan al die souvenirwinkeltjes en minisupermarktjes en goedkope horeca. In het bestemmingsplan ligt vast dat er geen nieuwe cafétjes bijkomen en voor een aantal soorten winkeltjes geldt een 'uitsterfbeleid': verdwijnt er een, dan komt er geen andere voor in de plaats. Andere instrumenten heeft de gemeente niet, behalve praten, eindeloos praten. Maar ook dat werpt vruchten af, al volgt op elke twee stappen vooruit vaak weer een stap terug. Zo zijn, juist als gevolg van de vooruitgang die Project 1012 boekt, sommige huren in de Warmoesstraat gestegen, en hebben daardoor uitgerekend een paar dure gespecialiseerde winkels moeten sluiten.

"Maar kijk eens naar het Damrak", zegt directeur Ronald Wiggers van NV Stadsgoed. "Daar is het kantelpunt echt gepasseerd, ook al is dat nog niet overal te zien." Dubieuze geldwisselkantoren en souvenirwinkeltjes verdwijnen er, vastgoedeigenaren met een slechte reputatie zijn er uitgekocht. "Laatst kwam de eigenaar van een shoarmazaakje naar me toe die er al dertig jaar zit. Al die tijd had hij bewust gezorgd voor een smoezelige uitstraling, omdat-ie daarmee z'n klanten duidelijk maakte dat hij goedkoop was. Maar nu vroeg hij wanneer hij kon begonnen met een verbouwing. Als je zoiets hoort, dan weet je: hier kan het niet meer misgaan."

'Toeristen denken dat hier alles mag'
Per maand trekt er zeker een miljoen toeristen door de Amsterdamse binnenstad, en niet altijd tot plezier van de bewoners. Het is bijna altijd druk op straat en met name de toeristen die op de Wallen afkomen, zijn vaak niet van het beschaafdste soort.

Op zich is die toeristenstroom begrijpelijk. Het postcodegebied 1012 is tenslotte 'een van de mooiste, grootste en best bewaarde binnensteden ter wereld', stelde de gemeente Amsterdam bij de start van Project 1012. De Oude Kerk is het oudste gebouw dat nog overeind staat in de binnenstad en nergens in Amsterdam volgen de straten en de bebouwing zo nauwkeurig de eeuwenoude patronen als rond de Warmoesstraat, waar al rond het jaar 1300 huizen stonden.

Maar waar andere steden hun historische hart oppoetsen en koesteren, is uitgerekend het oudste en mooiste stuk van Amsterdam tegelijkertijd ook 'een van de onveiligste en smerigste' - zoals de gemeente schreef toen ze begon met het project. Dat heeft een historie van tientallen jaren, en daarin speelt het 'red light district' een belangrijke rol. De bordelen op de Wallen trekken vanouds een niet aflatende stroom van een bepaald soort toeristen. "Het slag mensen dat hier komt, gaat ervan uit dat hier alles mag", zegt Bernadette de Wit, die aan de rand van de Wallen woont. "Liederlijk gedrag, lallen en schreeuwen, je volledig laten gaan, tot diep in de nacht. De stadsreiniging is dag in dag uit bezig om op te ruimen wat deze sociaal incontinente horden laten vallen, maar schoon is het bijna nooit."

Niet zo vreemd daarom dat er op en rond de Wallen vooral jonge mensen wonen (40 procent van de bewoners is tussen de 20 en 35 jaar oud, tegen een kwart in heel Amsterdam) en dat bovengemiddeld veel bewoners binnen drie jaar alweer verhuizen. Terwijl het stadsdeelbestuur juist wil dat hier meer mensen komen wonen.

"Die toeristen zijn niet gezellig en daar hebben bewoners last van", erkent stadsdeelvoorzitter Jeanine van Pinxteren. "Project 1012 is deels gericht op zaken waarvan de bewoners waarschijnlijk weinig last hebben - mensenhandel, coffeeshops. Maar tegelijkertijd willen we de binnenstad teruggeven aan de Amsterdammers."

Iets tweeslachtigs heeft het wel. Want Amsterdam wil weliswaar de overlast terugdringen en de criminaliteit aan banden leggen. Maar het wil ook de toeristische trekpleister niet kwijt die het red light district nu eenmaal is - en die van groot economisch belang voor de stad is. De buurt biedt een mix van chic en louche die nergens ter wereld te vinden is, vinden bestuurders. Dat louche heeft de overhand gekregen en moet dus teruggedrongen worden. Puur chic moet het hier niet worden.

Bewoonster De Wit begrijpt dat. En ze ziet ook dat er de afgelopen jaren het nodige veranderd is. "Voor de overlast maakt dat niet uit. Die is nog net zo groot als een paar jaar geleden."

'In de binnenstad is er geen crisis'
"Dit project gaat niet stranden op geldgebrek." Het projectteam dat postcodegebied 1012 onder handen neemt, is er zeker van. Opmerkelijk, want om de Amsterdamse binnenstad op te kalefateren, zijn honderden miljoenen nodig. En dat in tijden dat overal bezuinigd wordt.

Tot nu toe trok Amsterdam op met een paar woningcorporaties. Die kochten op verzoek van de gemeente prostitutiepanden aan, verbouwden ze en verhuurden ze aan partijen die beter pasten in de door Project 1012 gewenste binnenstad.

Dat ging niet altijd goed. Woonstichting De Key is er al eens het schip mee in gegaan. Op verzoek van de gemeente gaf ze in 2008 zeven miljoen euro uit om Willem Schelling uit te kopen, de eigenaar van tien prostitutiepanden. Maar prostitutie levert veel geld op, en daardoor was de aankoopprijs van de panden hoog. Zodra een pand niet langer voor prostitutie bestemd mag worden, zakt de waarde ervan en daarom betaalde de gemeente Amsterdam De Key een vergoeding voor planschade. Dat bleek te weinig. De restauratie viel duur uit en daar kwam de economische crisis nog overheen. Uiteindelijk bleek het 'onmogelijk het project haalbaar te maken', zegt een woordvoerder van De Key. Daarom werden de panden weer verkocht - maar met verlies. De nieuwe eigenaren mogen de panden niet gebruiken voor prostitutie. "Zo hebben we toch een bijdrage geleverd aan het doel van Project 1012", zegt de woordvoerder.

Sowieso staan woningcorporaties niet meer te springen om mee te werken aan Project 1012 door het uitkopen van ondernemers. Van het kabinet moeten corporaties zich weer vooral met hun eigenlijke taak bezighouden: sociale woningbouw. Tegelijk moeten ze ook stevig bezuinigen.

De gemeente zelf is aan handen en voeten gebonden. Ook zij heeft al miljoenen geïnvesteerd in vastgoed - hoeveel precies wil niemand zeggen. Maar de gemeente mag voor vastgoed niet meer betalen dan de taxatiewaarde, omdat ze anders EU-regels over staatssteun overtreedt. Vorig jaar ging bijvoorbeeld het pand van een voormalige seksbioscoop aan het Oudekerksplein naar een andere bieder.

Daarom zet Amsterdam zijn kaarten nu op private partijen, zoals banken en vastgoedfondsen. Die hebben vanaf de start van het project al tussen de 700 miljoen en één miljard euro geïnvesteerd, en dat bedrag kan nog oplopen. Voor shopping malls aan de rand van de stad is weinig belangstelling meer, merkt de gemeente. Maar in de binnenstad zien investeerders kansen.

"In de binnenstad is geen sprake van crisis", zegt Ronald Wiggers van NV Stadsgoed. "De huurprijzen stijgen alleen maar en leegstand is er niet." Maar heel belangrijk, voegt hij eraan toe, is dat het vastgoed in dit gebied uit handen blijft van 'foute' eigenaren of huurders.

Om daarvoor te zorgen werkt de gemeente nu aan het opzetten van een nieuwe onderneming, 1012 Inc. De bedoeling is dat banken, institutionele beleggers en vastgoedfondsen nog eens 70 miljoen extra bij elkaar brengen als startkapitaal. Met gerichte investeringen moet 1012 Inc. vervolgens de ontwikkeling van de binnenstad blijven stimuleren.

VERVOLG VAN PAGINA 3

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden