Op de tast

Of we het lot van de wereld aan de intellectuelen kunnen toevertrouwen, is onder intellectuelen een heikele kwestie - te veel roekeloze grote geesten hebben zich in de loop van de geschiedenis achter allerlei totalitaire systemen geschaard om hen nu nog op hun hoge voorhoofden te geloven. Dat weerhield het Nexus-instituut er niet van afgelopen weekeinde een hoogst intellectuele conferentie te organiseren onder de titel 'What will save the world?', een vraag die opklinkt van Washington en van Aleppo tot Rotterdam, waar boze buurtbewoners vorige week een wethouder verjoegen toen hij de komst van twaalf Syrische asielzoekers probeerde te verdedigen.

De wereld redden, dat is nogal niet wat, en ik moest denken aan Frits Bolkestein, de politicus die in Nederland misschien nog het meest in de buurt van de intellectueel kwam, maar zelf niets van deze diersoort moest hebben; hij wijdde er een boek aan onder de titel 'De intellectuele verleiding: gevaarlijke ideeën in de politiek'. De mensen die Nexus op het podium bracht, waren echter geen van allen gevaarlijk. Integendeel, ze boden elk op hun manier een bijdrage aan het verstaan van de tekenen des tijds, of zoals de Israëlische filosoof Avishai Margalit zei: ze goten een druppeltje wijn in de oceaan van ideeën.

De teneur: we weten niet goed wat er gaande is, we bewegen ons op de tast in een gebied dat doet denken aan de jaren dertig van de vorige eeuw. Of economische ongelijkheid kiezers in de armen van populisten drijft of zorg om de eigen (nationale) identiteit, is niet eenvoudig vast te stellen - het doet zich alle twee voor en zal vaak ook door elkaar lopen. In beide gevallen is onzekerheid het sleutelwoord, en niet zonder reden. "Welvaart en democratie spreken nooit vanzelf", zei Agnes Heller, sprekend uit ruime persoonlijke ervaring. Geboren in 1929, overleefde deze Hongaarse filosofe zowel het nationaal-socialistische als het communistische schrikbewind. Ze waarschuwde voor 'blinde hoop' en 'blinde angst', geestesgesteldheden die al te gemakkelijk kunnen omslaan in 'fanatiek enthousiasme' ofwel het elimineren van de buitenstaander die de komst van het paradijs in de weg staat.

Maar hoe bestrijdt men dit enthousiasme? Historicus Simon Schama - ja, het podium zat vol grote namen - hief de armen ten hemel. "Entertainment heeft de Verlichting vermoord", zei hij, verwijzend naar een zekere Amerikaanse televisie-beroemdheid, tevens aankomend president. "Feiten doen er niet meer toe, het amusement van haat en paranoia heeft het overgenomen." Dus nogmaals: wat stelt men daar tegenover? De ratio voldoet niet, burgers en kiezers moeten ook worden aangesproken op een emotioneel zo niet spiritueel niveau. "Wat we missen is zingeving", zei theoloog Miroslav Volf. "Voorheen maakten we broden uit stenen, nu weten we ons geen raad met de rijkdom aan broden waar we uit kunnen kiezen."

Ik knikte instemmend. En toen zag ik Bolkestein de zaal binnenkomen. Hij was oud geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden