Op de sofa bij de filosoof

Beeld Nanne Meulendijks

Hang een bordje aan de muur en je bent het: filosofisch practicus. Maar hoe verloopt een spreekuur bij de filosoof? In anti-therapie.

Filosoof Thomas Meijer (27) plukt aan zijn ringbaardje. Zijn enorme rastakapsel maakt zijn toch al brede postuur nog imposanter. Tegenover hem zit Jan Boom, een tengere IT'er van eind dertig. Meijer drukt zijn vingertoppen tegen elkaar. "Laten we beginnen", zegt hij. "Jan, wie ben jij?"

"Ik ben een, ehm, aardige jongen. Een sympathieke jongen."

"Interessant", meent Meijer. "Meestal is dat een oordeel dat je aan anderen overlaat."

"Ja, da's een goeie", mompelt Boom.

Meijer houdt 'filosofisch spreekuur'. Dat doet hij elke dinsdag, in spiritueel centrum De Roos in Amsterdam. Mensen lopen spontaan bij hem naar binnen, soms komen ze op afspraak. Voor een zelf te bepalen bedrag kunnen ze een filosofisch gesprek met hem aangaan.

Filosofische bagage
Meijer is bijna afgestudeerd aan de Vrije Universiteit, maar op de universiteit ligt zijn hart niet. Filosofie, vindt hij, is een manier van leven, een houding. Een papiertje zegt niet zoveel. Hij zoekt zijn weg dus buiten de academie. In de toekomst hoopt hij zijn brood als 'filosofisch consulent' te verdienen. "Tijdens gesprekken met vrienden merkte ik dat ik met mijn filosofische bagage iets voor ze kon betekenen", zegt hij. "Hier zit een markt in."

Meijer is niet de enige die dat denkt. Er zijn in Nederland al zo'n tien 'filosofische praktijken'. En hun aantal groeit: jaarlijks komen er twee of drie bij. Sinds vier jaar is er zelfs een beroepsopleiding tot 'filosofisch practicus' aan de Internationale School voor Wijsbegeerte in Leusden. De opleiding trekt tien tot veertien studenten per jaar, van net afgestudeerde twintigers tot pensionado's.

Een toonbeeld van gezelligheid kun je het zaaltje in De Roos niet noemen. Aan de muren hangt niets, op de tafel ligt niets, de vloer is even wit als de muren en het plafond, waaraan een simpel peertje hangt.

"Ik zat in een soort hokje", vertelt Boom, die sinds kort werkloos is. "Ineens is dat hokje er niet meer. Het gaf structuur, maar ook oogkleppen. De samenleving wil nu dat ik weer in een ander hokje ga. Ik moet goed nadenken. Anders gaat het te snel."

"Misschien moet je zelf een hokje maken", oppert Meijer.

"Da's een hele goeie", zegt Boom peinzend.

Creëren
Meijer doet zijn jasje uit. "Veel mensen leggen zich neer bij wat er van hen wordt gevraagd. Dat is veilig, natuurlijk. Toch zijn mensen het gelukkigst als ze hun eigen dingen doen. Al is dat niet altijd de makkelijkste weg."

Nu kijkt hij Boom aan. "Stel dat je zelf iets zou beginnen, wat zou dat dan zijn?"

Stilte.

Boom, onzeker: "Ik zou wel iets willen maken, willen creëren zogezegd, waar andere mensen op kunnen aanhaken, maar waar ik zelf ook lol in heb."

Meijer: "Dat klinkt nog erg abstract."

Zelf een hokje maken - Boom ziet wel 'een bepaald risico', zegt hij aarzelend. "Ik heb twee kinderen en een hypotheek."

Meijer: "Maar je moet jezelf wel toestaan om te dromen."

"Ja, da's een goeie", knikt Boom, nog niet helemaal overtuigd.

Meijer: "Veel mensen zeggen: ik ben op zoek naar mijzelf. Alsof ze zichzelf een keer gaan tegenkomen. Maar je bent een vrij wezen, er is geen harde kern. Dus je moet zelf bedenken wie je wordt. Nietzsche zei: 'Ik wil niet in beweging komen omdat ik geduwd ben - ik wil het zélf doen'."

Hij vervolgt: "Niet dat ik een oordeel heb. Iedereen is anders. Als je niet genoeg karakter hebt om je eigen leven vorm te geven kan het ook gevaarlijk zijn, die vrijheid."

"Oké", zegt Boom, als het gesprek erop zit. "Er zijn mij wat dingen duidelijk geworden."

Bordje bij de deur
'Denk dieper', staat op een raam in de Utrechtse binnenstad. Hier is de 'wijsgerige praktijk' van Harm van der Gaag (46). Toen hij tien jaar geleden met zijn praktijk begon, was hij de eerste in Nederland die dat voltijds deed. "Ik huurde een ruimte, hing een bordje voor de deur en wachtte tot er klanten kwamen. Het duurde een tijd, maar warempel, ze kwamen."

Van der Gaag zette ook de beroepsopleiding op aan de Internationale School voor Wijsbegeerte in Leusden. Hij schreef dit jaar het boek 'Wie het niet weet mag het zeggen' over zijn werkwijze als 'filosofisch practicus'; hij noemt zichzelf geen consulent. "Ik geef geen advies."

Zijn spreekkamer is sober ingericht. Een eikenhouten bureau, twee Gispen-stoeltjes, een modernistisch schilderij. Met dertig klanten is zijn agenda vol. Omdat hij mensen uit alle lagen van de bevolking wil ontvangen, rekent hij inkomensafhankelijke prijzen, variërend van een paar tientjes tot 240 euro per uur.

Hij is er niet om de mensen op te lappen, vindt Van der Gaag. "Ik wil mensen niet normaler of gezonder maken, maar wijzer. Ik wil ze een filosofische houding aanleren. En dat begint bij het besef dat je het niet weet." In die zin biedt Van der Gaag eigenlijk een soort anti-therapie. "Het duurt vaak meerdere sessies totdat iemand genezen is van zijn drang altijd meteen oplossingen en recepten voor verbetering te willen."

Een vraag maken
Leila Amrani (36) komt binnen. Sinds haar relatie op de klippen liep, kan ze niet meer in de liefde geloven, zegt de in het zwart geklede Marokkaanse. "Als ik op de fiets zit, is de wereld anders gekleurd. Ik ben mijn illusies kwijt."

De meeste cliënten komen tien tot vijftien keer, maar Amrani is een vaste klant. Ze loopt al twee jaar bij Van der Gaag, aan het begin eens in de twee weken, nu onregelmatiger. "Ze zeggen altijd: ik wil je geen pijn doen", vervolgt ze. "Maar ze doen het tóch. Ik vind dat onverteerbaar."

"Kunnen we hier ook een vraag van maken?"

"Ik denk dat mijn vraag is: bij wie wil ik horen? De cynische mensen, of de mensen die proberen goed te doen? Neem dat echtpaar dat mij nu opvangt. Als er op deze wereld onbaatzuchtige mensen rondlopen, dan zijn zij dat. Dan denk ik: zij bestaan. Dus onbaatzuchtigheid bestaat. Mijn soort mensen bestaat."

"Is je vraag dan wel: 'Bij wie wil ik horen?' Je weet al bij wie je wilt horen. Bij dat echtpaar."

Amrani knikt. "Ik wil geloven in de illusie."

"Oh, dus hun onbaatzuchtigheid is óók een illusie? Je vertrouwt dat echtpaar dus toch niet echt?"

"Nou, ik heb hun zere plek nog niet geraakt. Uiteindelijk kiest iedereen voor zichzelf."

Amrani valt stil. "Een deel van mij verlangt enorm naar oppervlakkigheid. Ik zou het cynisme willen omarmen, lichter willen leven. Maar het past mij niet."

"Het past jou niet", herhaalt Van der Gaag.

"Ik voel onvermogen. De vraag 'bij wie wil ik horen' veronderstelt een vrije wil. Die ervaar ik helemaal niet. De pijn stuurt mijn gedrag."

Het heeft met vroeger te maken, vertelt ze: als kind ervoer ze geen onvoorwaardelijke liefde. Sindsdien is ze er des te wanhopiger naar op zoek. "Het gat in mijn hart bepaalt wat ik doe."

Van der Gaag denkt na. "Het meest problematisch in jouw vraag vind ik het woordje 'willen'. Eigenlijk wil je de illusie, maar dat kan niet meer, die is doorgeprikt. Dus besluit je van de weeromstuit het cynisme te willen. Maar dat lukt óók niet."

Van der Gaag pakt een kaartje - zijn variant op het doktersbriefje - en schrijft daarop geen recept, maar een vraag: "Is horen bij een kwestie van willen?"

De sessie is afgelopen. Amrani loopt de zon in en trakteert zichzelf op een goede koffie. Nu kan ze gaan 'kauwen' op haar vraag, zoals Van der Gaag het graag zegt.

Van de ene vraag naar de andere: dat is het resultaat van dit gesprek. Zo gaat dat nu eenmaal bij een filosoof. Althans, bij Van der Gaag. Bij Meijer gaat het anders: hij is meer sturend, adviserend aanwezig in het gesprek. Wat is de beste methode? Er ligt nog niets vast, al werkt het 'Gilde van Filosofisch Practici' aan een beroepscode. Vooralsnog is dit een beroep van pioniers. Je hangt een bordje bij de deur en wacht tot de eerste klant zich meldt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden