Déjà VuQuarantaine

Op de middeleeuwse quarantaine-eilanden was het een hel

'Nocturne with the Festa del Redentore' in Venetië. Met dit feest op de derde zondag in juli wordt in Venetië nog altijd jaarlijks het einde van de pestepidemie (1575-1577) herdacht. Beeld Getty Images

Soms zijn stokoude tips nog altijd de moeite waard. In tijden van corona is het misschien goed om terug te vallen op de gehechtheid van middeleeuwers aan een goede balans tussen fysieke en psychische gezondheid. Juist als extra bedreigingen voor het lichaam op de loer lagen, moest de geest met vermaak worden weggehouden van zwaarmoedigheid.

Het is terug te vinden in Boccaccio’s literaire meesterwerk ‘Decamerone’ uit de veertiende eeuw: vanwege de pest in Florence verblijven zeven vrouwen en drie mannen in afzondering op het Toscaanse platteland en vertellen elkaar in tien dagen tijd honderd verhalen. Daar kiezen ze bewust voor. De optie spelletjes doen, die ook ter tafel komt, kan bijvoorbeeld voor chagrijn veroorzaken bij de verliezers. Terwijl een goed verhaal de geest verkwikt.

Het woord quarantaine is ook Italiaans en veertiende-eeuws. Het stamt uit het Venetiaanse dialect en verwijst naar een ook in de Bijbel terugkerende, zuiverende periode veertig dagen. Jezus Christus bracht zoveel tijd door in de woestijn. Denk ook aan het vasten tijdens de veertigdagentijd voor Pasen.

Gruwelijke pestepidemie

Europa werd in het midden van de veertiende eeuw geconfronteerd met een gruwelijke pestepidemie. Ook destijds bestond het vermoeden dat de ziekte uit Azië kwam en was binnengekomen via de haven van Venetië, een florerende metropool met een ver vertakt handelsnetwerk.

In de eeuwen daarvoor werden zieken, bijvoorbeeld leprozen, al vaker geïsoleerd, maar Venetië werd nu de eerste stad die de aanpak institutionaliseerde. Een Raad van Drie nam beslissingen en maakte beleid op het gebied van ziektebestrijding. Verdachte schepen en bemanningen moesten aanvankelijk dertig dagen in afzondering doorbrengen op een apart eiland in de lagune. Later werden dat de veertig dagen waarvan het woord ‘quarantaine’ is afgeleid.

Het ziekenhuis, dat daarvoor dienstdeed, stond op het eiland Lazaretto Nuovo. De etymologische verklaring voor het woord ‘lazaret’, zeker in vroeger veel gebruikt als aanduiding voor een hospitaal, is dan niet ver weg. Later deden ook andere eilanden dienst voor hetzelfde doel.

De autoriteiten selecteerden de verdachte gevallen. De burgers van Venetië keken mee. Via zogenaamde Bocca di Leone, een soort brievenbussen in een vorm van een leeuwenmuil konden zij anoniem gevallen melden. De tekst bij deze verklikpunten luidde: “Geheime kennisgeving tegen degenen, die diensten en plichten verheimelijken of in het geheim afspreken om hun ware gewin te verbergen.”

‘Het zag eruit als de hel’

De situatie op de eilanden kon – zeker in tijden van epidemieën – verschrikkelijk zijn. “Het zag eruit als de hel”, noteerde de Venetiaanse schrijver Rocco Benedetti. Meerdere zieken belandden in een en hetzelfde bed. De dood constateren was niet altijd een vereiste. Om te voorkomen dat de lijken zich opstapelden werd soms rigoureus opgeruimd. Wie niet of nauwelijks meer bewoog kon zo levend in een grafkuil belandden. Bij gebrek aan plek voor teraardebestellingen kwamen er ook ovens om lijken te verbranden. Weinig personeel meldde zich vrijwillig voor het weinig aantrekkelijke en levensgevaarlijke werk op de quarantaine-eilanden. Venetië verplichtte daarom mensen die ze graag kwijt wilden zoals gevangenen en vrouwen van lichte zeden.

De pestgeschiedenis leeft tot op de dag van vandaag in Venetië. Op het eiland Guidecca staat Il Redentore, de Kerk van de Meest Heilige Verlosser, gebouwd als dank voor het einde van de pestepidemie van 1575-1577. Elke derde zondag van juli vieren de inwoners van de stad het Festa del Redentore, het feest van de Verlosser. Ze eten en drinken met vrienden op boten in de kanalen en er is een groot vuurwerk. Ook dit alles ter herinnering aan de grote pestepidemie van 1575-1577. Die kostte naar schatting vijftigduizend Venetianen het leven, een derde van de toenmalige bevolking van de stad.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden