Op de donkere grimmige Moors

Arnold graaft in haar verfilming van 'Wuthering Heights' naar de kern. Het werd een ruw, weinig romantisch portret van twee zielsverwanten.

Iedereen kent Heathcliff, de meest duistere romantische figuur uit de Engelse literatuur, alleen al dankzij de 'wi-hindy moors' van Kate Bush die met haar hit begin jaren tachtig voor nieuwe bekendheid zorgde. Ook wie 'Wuthering Heights' van Emily Brontë niet gelezen heeft, heeft ongeveer een beeld van waar het boek over gaat: de passie tussen de twee negentiende eeuwse geliefden, Cathy en Heathcliff, die als kinderen rondzwervend over de Yorkshire Moors elkaar trouw zweren voor eeuwig. En elkaar dan toch verliezen.

'Wuthering Heights' werd bovendien al vaak verfilmd. De beste verfilming is al heel lang het melodrama van William Wyler uit 1939. In die film maakte Laurence Olivier met zijn ravenzwarte haar, vlammende ogen, en beheerste optreden van Heathcliff een veel romantischere held dan de door demonen gekwelde, wraaklustige misantroop uit het boek.

Regisseur Andrea Arnold (1961) hield aan Wylers film, die ze zag toen ze tien was, een vaag gevoel van verontrusting over. "Ik herinner me mijn fascinatie, maar ik heb de film niet meer teruggekeken. Ik kijk nooit naar andere films. Daar raak je maar van in de war. Ik moet mijn eigen weg vinden. Daar is een reis naar binnen voor nodig, geen reis naar buiten."

Die eigen weg heeft Arnold gevonden. 'Wuthering Heights' is haar eerste kostuumdrama, maar wie haar vorige films 'Red Road' en 'Fish Tank' kent, zal het niet gek vinden dat Arnold voor dit project gevraagd werd nadat een andere regisseur, Peter Webber, afhaakte. Arnolds films zijn rauw en realistisch; intens en fysiek. 'Fish tank' bijvoorbeeld, over een rebelse puber die iets gevaarlijks begint met haar stiefvader, straalde pure passie uit, seks vermengd met woede.

Aardse, destructieve krachten vormen ook de motor in Arnolds ruwe, natte 'Wuthering Heights'; een film die de donkere geest van Emily Brontë, en de grimmige schoonheid van de Moors, prachtig recht doet. Gravend naar de kern van het verhaal, liet Arnold de 'gothic' tierlantijnen weg. In deze film geen schim van de dode Cathy die in wit gewaad over de hei waart, ook geen doorzichtige hand die door het raam heen grijpt. Arnold duikt in het land, tussen varkens, honden, paarden. Haar blik blijft kleven aan een gele Yorkshire vlinder die in een kier tussen het hout kruipt ("Zo'n vlinder zou ik wel twintig minuten kunnen filmen. Mijn hart staat erbij stil," lacht ze) en aan drie dode konijnen die aan Heathcliffs rug bungelen. Er is weinig romantisch aan het leven in de armoedige boerderij ver verwijderd van 'the stir of society', zoals Brontë schreef.

Er is ook weinig romantisch aan de verhouding tussen Catherine en Heathcliff. Als Heathcliff (hier gespeeld door een donkere acteur) op een avond arriveert, spuugt Cathy hem in het gezicht. De jongen reageert als een wild dier op de vijandigheden van de Earnshaws, als een kat in het nauw die liever aanvalt dan zich verdedigt. Cathy zoekt de volgende dag toch toenadering en vanaf dan doorkruisen de twee kinderen samen de hei, te voet of te paard. Ze turen naar roofvogels, vechten in modder. Heathcliff draait een konijn de nek om. Cathy leert Heathcliff Engels. Ze zingt traditionals bij het vuur. Als de knecht Joseph Heathcliff na een aanvaring zweepslagen geeft, likt Cathy de volgende dag het bloed van zijn rug. Het zijn zielsverwanten, maar ook wolvenkinderen, in deze geïsoleerde, kille gemeenschap tot elkaar veroordeeld.

Heathcliff wordt gespeeld door een donkere acteur. U koos zijn perspectief. Waarom?
"Ik denk dat er veel van Emily Brontë in Heathcliff schuilt. Hij is haar mannelijk alter ego, maar ook dat deel van haar dat nog niet helemaal gevormd is. Ze was heel jong, vóór in de twintig, toen ze het boek schreef. Ik heb begrepen dat ze het in één stroom heeft opgeschreven. Dat proef je ook, ze gooit het er allemaal uit. Heathcliff is een fascinerende figuur, maar moeilijk te begrijpen. Zijn achtergrond is mysterieus. Hij is stil. Ik heb voor de film wel bedacht waar hij vandaan komt. Er was nog een grote slavenhandel in Liverpool destijds. Het is waarschijnlijk dat hij van een slavenschip kwam, een Aziatisch schip misschien. Hij wordt in het boek beschreven als 'lazcar' , een Indiaanse zeeman. Niemand begrijpt iets van wat hij zegt. Het belangrijkst is echter dat hij anders is, een buitenstaander. Emily identificeerde zich ook met hem als de buitenstaander; ze drukt haar eigen gevoel van anders-zijn uit via Heathcliff."

Hij wordt gespeeld door een amateur, net als de andere personages, behalve de volwassen Cathy. Waarom werkt u liever met amateurs?
"Het helpt als acteurs zichzelf nog niet in beeld hebben gezien. Zodra ze weten hoe ze overkomen, worden ze zich bewust van dingen. We hebben voor deze film vooral met mensen uit de buurt gewerkt. Mensen moeten eruit zien als of ze ergens in die woestenij leven, waar het leven hard is. Sommige gezichten past dat beter. James Howson die de volwassen Heathcliff speelt, koos ik omdat hij de kwetsbaarheid heeft die ik zocht, maar ook een woede die dicht aan de oppervlakte ligt. Die woede komt en gaat. Hij beheerst het zelf niet echt. Hij heeft nooit acteerlessen gehad, hij heeft zelfs nooit willen acteren, hij is er niet op uit om te behagen. Die onvoorspelbaarheid zoek ik. Ik wil geen steriele omgeving. Ik luister naar de acteurs en dan pas ik mijn plannen aan tot ik krijg wat ik wil. Ik wil een bepaalde chaos op de set, door de echte locaties op te zoeken, door te werken met amateurs in een onverwarmde boerderij, in een huis als een koelkast zelfs (lacht), in North Yorkshire, ver van de wereld."

Er is weinig dialoog maar wat er wordt gezegd, klinkt ruw, modern.
"Ik heb steeds meer geschrapt. Veel tekst klonk vreemd. Het schijnt dat het taalgebruik erg ruw was in die pre-victoriaanse tijd, maar we weten eigenlijk niet hoe mensen toen spraken, toch? Het idee dat we daarvan hebben, baseren we weer op films die we hebben gezien. Ik wilde een stoere taal. Het bevalt me dat ze veel vloeken."

Klasseverschil speelt altijd een grote rol in uw films en ook in deze film. Heathcliff is uitschot.
"Het is heel belangrijk in het boek, dat is een van de redenen waarom ik dit project wilde doen. Toen ik de film aan het afmaken was, waren net de rellen in Londen aan de gang. Het voelde alsof het met elkaar te maken had, alsof de film daarover ging."

Beantwoordt uw film nu aan het idee dat u zelf had?
"Ik had toen ik eraan begon, anderhalf jaar terug, meteen een eerste beeld voor ogen. Het beeld van een silhouet, een groot dier, dat tegen de heuvel oploopt op het moment van de dag dat lucht en land elkaar raken, dat ze samensmelten. Je denkt een dier te zien tot de camera dichterbij komt en het een man blijkt te zijn die dode konijnen op zijn rug draagt, Heathcliff. Maar dat beeld is niet in de film terecht gekomen. Op de dag dat we het wilden filmen was het zonnig. Dan moet je het weer los laten. Dat was verschrikkelijk maar dat is eigenlijk hoe het altijd gaat. Je begint met een puur gevoel in je hoofd en dat wordt vernietigd door de werkelijkheid, door de wreedheid van de productie. Ik herinner me een model van Giacometti, de beeldhouwer, die lange uren voor hem zat en die vertelde dat Giacometti's gezicht altijd een gepijnigde uitdrukking had. Wat hij in zijn hoofd had, kreeg hij niet gebeeldhouwd. Dat herken ik. Je werk komt op zijn best in de richting van dat eerste gevoel, maar het schiet altijd tekort."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden