Op de barricaden voor de koe

Henk Brandsma 1952-2013

TEKST FRANS DIJKSTRA

Goed met je beesten omgaan en de natuur respecteren, dat was zijn leidraad. Zijn koeien hadden geen oormerk en wel hoorns.

Hij was trots op zijn bedrijf. Maar de strijd om het te krijgen zoals het was, hield nooit op. Bezwaarschriften en rechtszaken, waren voor hem alledaagse zaken. Steeds weer moest hij de barricaden op om zijn koeien en zijn land zo natuurlijk mogelijk te houden. En daar was hij heel ver mee gekomen.

Zijn foto had op een pak biologisch-dynamische melk gestaan, met een van zijn koeien naast zich in de wei, een koe zoals je die zelden meer ziet: met hoorns en zonder die foeilelijke gele oormerken. Daar had hij lang voor moeten vechten, tegen de regels en wetten. Bijna alle boeren hadden die strijd allang opgegeven, maar hij ging door, met een klein clubje medestanders.

Over drie jaar had hij met pensioen willen gaan. Zijn zoon Wytze zou het bedrijf dan kunnen overnemen, de vijfde generatie Brandsma op de Friese stolpboerderij van Ugoklooster, aan de rand van Bolsward.

Zelf was Henk Brandsma, de vierde generatie, vroeger helemaal niet van plan geweest om te gaan boeren. Hij had wel de lagere en de middelbare landbouwschool gevolgd. Toen de schooldirecteur zei dat de hogere landbouwschool voor hem te moeilijk zou zijn, was dat voor Henk een aansporing om die hogere opleiding juist wel te doen. En daarna ging hij ook nog een jaar naar Nyenrode, de particuliere zakenopleiding waar boerenjongens een zeldzaamheid waren.

Henk vond in 1974 een baan in Rotterdam, waar hij veevoer inkocht voor de coöperatieve Cebeco-Handelsraad. Daar betrok hij een kamer achter het Centraal Station met zijn vriendin Lamkje. Het was vooral een kantoorbaan, maar in de weekeinden ging hij vaak helpen op de boerderij.

Het jonge paar wilde meer van de wereld zien en ze schreven zich in bij de Stichting Nederlandse Vrijwilligers, die destijds jonge vakmensen in de derde wereld plaatste. In oktober 1976 werden ze uitgezonden naar Kenia. Even buiten de hoofdstad Nairobi werd Henk leraar landbouwkunde aan een katholiek seminarie. Hij kwam zelf uit een katholiek nest, dus die wereld kende hij, maar landbouw in de tropen was nieuw voor hem. Hij moest zijn leerlingen vóór blijven in het leerboek tropische gewassen.

Toen hun contract in 1980 afliep, keerden ze terug naar Nederland. Daar beviel Lamkje van haar eerste kind, een jongen. Henk was vaak op de boerderij van zijn vader. Daar waren grote veranderingen geweest. Toen Henk klein was, had het bedrijf geïsoleerd gelegen, met alleen een zandpad naar Bolsward, en werd de melk met een bootje opgehaald. Sindsdien had zijn vader met betonplaten een 800 meter lange weg aangelegd naar de bewoonde wereld van Bolsward, dat met nieuwe wijken steeds dichterbij kwam.

Maar Afrika bleef trekken en Henk vond opnieuw werk in Kenia, nu als voorlichter bij een veeteeltproject: hij moest boeren leren een kleine stal te bouwen en hun melkopbrengst te verhogen. In een Landrover reed hij door zijn district, dat even groot was als Friesland. Dochter Hedwig werd er geboren.

Begin 1984 kreeg Henk een brief van zijn vader die bijna 65 was geworden en met de boerderij wilde stoppen. Of Henk belangstelling had? Na lang dubben zei Henk: "Laten we het er maar op wagen".

De vooruitzichten waren niet zo goed. Hun melkquotum was te laag en bovendien lag de eigenaar van de grond dwars. Henks vader had zijn land verkocht aan een speculant, die begerig naar de uitbreiding van Bolsward keek, en die de pachters weg wilde hebben. Dat werd Henks eerste rechtszaak. En hij won.

Henk en Lamkje namen het bedrijf over, maar het viel niet mee. Kou, regen en wind op het platte Friese land gaven heimwee naar Kenia. Ze zetten echter door en investeerden in het bedrijf. Toen ze een ligboxenstal wilden bouwen, lag de eigenaar weer dwars. Dus weer naar de rechter, voordat ze verder konden.

Hun belangrijkste besluit was dat ze het bedrijf biologisch-dynamisch wilden opzetten. Henks vader had de laatste jaren al weinig kunstmest gebruikt, dus het bedrijf werd in 1988 al erkend als voldoende natuurlijk voor het Demeter-keurmerk.

Henk combineerde de antroposofische landbouw met moderne technologie. Zo kocht hij zelfs een melkrobot, die altijd klaar staat voor de koe, ook al is het midden in de nacht. Makkelijk voor de boer, en prettig voor de koe.

Toen een zware storm in 1991 de verwaarloosde achtergevel van de stolpboerderij omver blies, had de eigenaar er genoeg van en verkocht alles aan Henk.

Met 46 hectare eigen grond en zeventig melkkoeien plus nog enkele tientallen schapen en jongvee was Henk een tevreden boer. Maar hij bleef vechten, want hij weigerde plastic labels in de oren van zijn koeien te boren. Volgens hem zijn er andere betrouwbare methoden om de identiteit van een koe vast te stellen, zoals fotografie en schetstekeningen van de vacht. Na veel juridische touwtrekkerij werd Henk erkend als 'gewetensbezwaarde' en is zijn vee gevrijwaard van die gele flappen, mits hij voldeed aan veel extra controles. Hij werd er wel voor gestraft. Op zijn bedrijfstoeslag wordt twintig procent gekort en ook de vergoeding voor natuurbeheer is lager vanwege zijn weigering van oormerken.

De koeien van Henk zijn extra bijzonder doordat ze hun hoorns mochten houden. Weinig boeren doen dat, omdat ze bang zijn voor verwondingen, zoals bloeduiers. Daarom gaf Henk zijn koeien extra ruimte met een open stal die is omgeven met windbrekend gaas.

Goed met je beesten omgaan en de natuur respecteren, dat was Henks leidraad. "We staan voor onze principes, maar dat mag niet ten koste gaan van het bedrijf", zei hij ook. En dus zocht hij oplossingen in vernieuwing en voerde hij actie voor hogere melkprijzen.

Kwaad werd hij nooit. Hij bleef altijd rustig en stabiel. Ook als er veel herrie in huis was, zoals in de tijd dat ze pleegkinderen opvingen. Dan waren er soms wel vijf kinderen in een weekeinde. Henk ging dan rustig zijn eigen gang. Hij las veel: kranten, vakbladen en boeken over geschiedenis en economie; hij zat graag te computeren en had altijd wel wat te doen voor bio-boerenclubs. Aan tv besteedde hij geen tijd.

Plotseling kreeg hij last van zijn linkerbeen. In zijn rechterbeen had hij eens trombose gekregen toen hij met zijn twee meter lengte in een krappe vliegtuigstoel zat. Hij herkende de pijn en hij vond het ernstig genoeg om een ambulance te bellen. Henk liep zelf naar de brancard toen een bloedprop zijn longslagader trof.

Henk Brandsma werd geboren op 24 april 1952 in Bolsward. Daar stierf hij op 2 juli 2013.

Henk Brandsma bij zijn koeien zonder oormerk. Die diervriendelijke houding kostte hem veel vergoedingen voor nota bene natuurbeheer.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden