Oosterhuis zingt de hele Bijbel door

Met muziek presenteert Huub Oosterhuis vandaag zijn 'Verzameld Liedboek'. Waren zijn 'liedjes' ook zo ingeburgerd zónder de muziek van componisten als Bernard Huijbers?

'Dit lied gaat over Jezus, die man van lang geleden'. Zo begint een tekst van Huub Oosterhuis uit 1967. Het is een ballade ontleend aan de evangeliën. Oosterhuis zou zich nadien door vrijwel álle bijbelboeken heen zingen, vanaf 'In den beginne' uit Genesis tot en met het 21ste hoofdstuk uit Openbaring ('Ik ben, zegt Gij, de eerste en de laatste'). 'Verzameld liedboek' is een te zingen bijbel die tegelijk verschijnt met enkele nieuwe bijbelvertalingen.

Al in zijn kinderjaren raakte Oosterhuis in vervoering door het samen zingen in de kerk. Dat moet zijn geweest uit de befaamde Parochiebundel, een onooglijk boekje met Latijnse én Nederlandse liederen. Hier ligt de oorsprong van de stroom gezangen die losbrak toen Oosterhuis ging schrijven voor de Amsterdamse Studentenekklesia, vanaf 1960.

Maar wat wonderlijk dat de man die zo doordesemd is van zang, nooit noten bij eigen teksten heeft geleverd. Daar had hij een ander bij nodig. Hij vond die in eigen huis, het jezuïetenklooster in Amsterdam: Bernard Huijbers (-2003). Nog steeds vormen de namen Oosterhuis - Huijbers een onverbrekelijke eenheid. Hoe ver zouden de woorden van Oosterhuis hebben gereikt als de melodieën van Huijbers daar niet stem aan hadden gegeven? Er waren in de jaren zestig en zeventig meer dichters van liturgische teksten actief, maar géén werd zo op muzikale vleugels gedragen. Huijbers inspireerde bovendien met zijn bevlogen zang navolgers die de taak overnamen toen hij zelf rond 1980 geestelijk weggroeide van de op God en Bijbel gerichte geesteskring rond Oosterhuis.

In het 'Verzameld liedboek' heerst Huijbers dan ook niet meer oppermachtig maar wordt hij royaal geflankeerd door Antoine Oomen en Tom Löwenthal. Ook de naam Oosterhuis als muziekmaker is daarbij gekomen, in de persoon van zoon Tjeerd. Hij opent zelfs de eerste reeks liederen, getiteld 'Aan stromen water' met de toevoeging 'psalmen'.

Na dit psalmendeel volgen nog zes afdelingen: over God, de Bijbel (motto: Levend Boek), over liturgie, 'Mens op aarde' (geboorte, liefde, dood) en tenslotte over wereld en toekomst.

Bij elkaar 219 pagina's mens-gerichte gezangen. 'Verzameld liedboek' begint met een soort Deus in adjutorium, en sluit af met een zegenbede in de trant van het klassieke Benedicamus Domino, hier de wens-uitroep 'Vrede voor jou', drievoudig herhaald op een wuivende, direct mee te zingen melodie van Tom Löwenthal. Daardoor draagt het 'Verzameld liedboek' het karakter van een kolossaal getijdenboek, of beter een liedboek voor alle (ge)tijden.

Met de noten erbij is de gang door de tijd er in terug te vinden, al zijn de composities niet chronologisch afgedrukt. Toen Oosterhuis en Huijbers begonnen, moesten zij de 'beminde gelovigen' overtillen uit de luisterhouding van de Latijnse mis naar de zanghouding van de prille Nederlandstalige viering. Huijbers creëerde daarvoor de beurtzang, zodat door de herhaling van het refrein de kerkgangers vanzelf leerden zingen. Die oudste vorm is te vinden in 'Ik ben de wijnstok' (1964).

Schoolmusicus Huijbers sloot slim aan bij de kennis van wereldlijke liederen. Zo werd het laat-middeleeuwse, met herhalingen doorspekte 'Al van den droogen haring' omgevormd tot nu populaire 'Wie als een god wil leven hier op aarde'. Maar ook stevige nummers uit de reformatorische coupletliederen-cultuur kregen het roomse kerkvolk aan het zingen. Wie kent niet het kerstlied 'Komt ons in diepe nacht ter ore', op de oersterke melodie van de Geneefse psalm 118, uit 1964, maar nog volstrekt actueel.

In zijn composities verloochende Huijbers de eigen roots, die van het gregoriaans, niet. Vergelijk het refrein 'Barmhartige Heer, genadige God' (naar Psalm 103) maar met het begin van het Kyrie uit de achtste gregoriaanse mis. Het hele nummer ademt de vloeiende gang van het gregoriaans (Huijbers gebruikt vaak 'overgebonden' noten om stuwing in zijn melodieën te krijgen).

De nieuwe liturgische muziek representeert ook de tijd waarin zij ontstond. De opkomst van de gitaar en het slagwerk in de jongerencultuur en de ritmische drive van de popmuziek werden door Huijbers direct benut. Het sterkste nummer uit die periode werd de toonzetting van 'Niksers, leeghoofden, goden zijn het'. Het felle taalgebruik in combinatie met de straffe ritmiek en de heftige melodie in het eerste deel maakten de tekst naar psalm 14 tot een echte jaren zeventig protestsong. In nette parochies rees verzet tegen dit soort kerkmuziek. Eerdere bundels als 'Gezangen voor liturgie' namen dit nummer dan ook niet op.

In Antoine Oomen en Tom Löwenthal vond Oosterhuis even gedreven companen; met Huijbers hebben zij diens vermogen gemeen om soepele zanglijnen en ritmische accenten te schrijven, die de doorgaans niet gemakkelijke poëtische teksten toch direct naar het hart weten te voeren. Bovendien drukken de drie componisten in velerlei vormen hun relatie tot de tekst uit. Dat maakt hun (kerk)muziek zo boeiend. De lyrische kracht in de melodieën van Oomen droeg bij aan de snelle opname van diens toonzettingen zowel bij katholieken als protestanten: 'De steppe zal bloeien', 'Licht dat ons aanstoot'. Ook Löwenthal scoorde hits, zoals zijn veel gezongen 'Wees hier aanwezig'.

Een misstap maakt 'Verzameld Liedboek' met de opname van aanpassingen door Kees Kok van zeer bekende gregoriaanse melodieën zoals 'Credo III' en 'Salve Regina'. Van zulke iconen blijf je af: bovendien is de plaatsing van de Nederlandse teksten erbarmelijk. Onhandig is dat de liederen geen nummer hebben (naar schatting zijn het er zo'n zeshonderd). Ook jammer: het ontbreken van een componistenregister met data van ontstaan.

Letterlijk onhandig is het formaat van het zeer dikke boek waardoor de pagina's snel dichtklappen en je de band moet forceren om het hele notenbeeld recht voor ogen te krijgen.

Toch is het een formidabel monument waarop de slotregels uit 'Dit lied gaat over Jezus' van toepassing zijn: 'Als wij het moesten zingen, wij kwamen stem te kort'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden