Oostenrijk vecht met Oostenrijk

De foto op de voorpagina van de Oostenrijkse krant Kurier spreekt boekdelen. Terwijl Wolfgang Schüssel, de üVP-leider en kersverse bondskanselier, glunderend de hand schudt van zijn coalitiepartner, FP & Ouml;-voorman Jörg Haider, kijkt tussen hen in de Oostenrijkse president Thomas Klestil versteend voor zich uit.

Ook bij de beëdiging, gisteren, van de nieuwe zwart-blauwe Oostenrijkse regering kon er bij het Oostenrijkse staatshoofd geen lachje af, hoewel Haider zelf niet eens in de nieuwe ploeg zit. Klestil beperkte zich tot een ijzige, verplichte handdruk voor elk lid van het nieuwe kabinet.

,,Klestil valt niets te verwijten'', zegt Fritz Plasser, hoogleraar politicologie aan de Weense universiteit. ,,Nog nooit in de geschiedenis van Oostenrijk is een bondspresident zo ver gegaan in zijn afkeer van de politieke situatie. Hij ging echt tot de grens, en soms zelfs flink erover. Wat hij zei in het blad News bijvoorbeeld: de üVP vaart een nog nooit eerder vertoonde zigzagkoers die mij kippenvel bezorgt. En dat voor een president die zelf lid is van die üVP. De relatie president-regering is niet verstoord, er ís gewoon geen relatie meer. Hij spreekt drie, vier woorden en keert hen dan de rug toe. En Klestil is nog tot 2004 in functie.''

De hooggeleerde opinieleider en kenner van het Oostenrijkse politieke millieu is buitengewoon somber over de toekomst van het land dat door zijn nieuwe coalitie van conservatieve christen-democraten en populistische rechts zo ongeveer wordt uitgekotst, met name door de 'vrienden' binnen de Europese Unie. ,,Die demonstraties op het Ballhausplatz. Het Ballhausplatz is niet zomaar een plein, het is een symbool van de Oostenrijkse consensusdemocratie. Nu staat daar oproerpolitie met schilden. En vechten Oostenrijkers met Oostenrijkers. Dat is voor Oostenrijkse begrippen schrikbarend, angstaanjagend.''

Nooit ook in de Oostenrijkse geschiedenis is een democratisch tot stand gekomen regeringscoalitie tegen zo'n rampzalige achtergrond van start gegaan, zegt Plasser. En hij doelt dan vooral op de internationale reacties, die van de veertien overige EU-leden, waarbij bilaterale contacten bevroren worden, en zelfs gedreigd wordt met economische en culturele sancties.

En nu de Verenigde Staten zich ook in het rijtje critici hebben geschaard en met de EU willen meedoen, krijgt het conflict een Atlantische dimensie, en verkeert Oostenrijk in een wereldomspannende crisis, vindt hij. Waarbij constructief beleid niet meer mogelijk is. De buitenlandse politiek ligt in duigen, waardoor ook de binnenlandse politiek onder zware druk komt te staan.

De reactie is nu veel massiever dan tijdens de heetste dagen van de crisis rond Waldheim, de Oostenrijkse president en voormalig VN-secretaris-generaal wiens duistere oorlogsverleden naar buiten kwam. ,,De verontwaardiging en de kritiek in die jaren tachtig richtten zich vooral tegen één persoon'', zegt Plasser. ,,Tegen Kurt Waldheim, en pas in tweede instantie tegen het Oostenrijkse volk. De socialistische bondskanselier Franz Vranitzky kon toen verdere schade voorkomen door nogal wat presidentiële taken over te nemen. Met Vranitzky was niets mis, die stond overal in hoog aanzien, waardoor de buitenlandse betrekkingen intact bleven. Nu ligt het anders, nu zit het complete Oostenrijkse politieke establishment in de beklaagdenbank.''

Intern ziet Plasser de bui ook al hangen. De consensusdemocratie van de afgelopen decennia, met overleg en onderhandelen, is definitief ten grave gedragen. Oostenrijk wordt een conflictdemocratie waarin op elk punt de linkse oppositie zal botsen met de rechts-conservatieve regering. Confrontatie dus, en daar heeft Oostenrijk totaal geen ervaring mee.

Plasser vindt overigens dat Europa zwaar overreageert. Dat de integriteit van Oostenrijkse staatsburgers wordt aangetast. ,,Men begrijpt hier niet dat men in Amsterdam verbaal kan worden aangevallen omdat men Oostenrijker is. Is men zich wel bewust dat men niet slechts een coalitie aanvalt, maar miljoenen mensen kwetst? Zoals Europa nu met Oostenrijk omgaat, gaat men om met fascistoïde regimes, met ondemocratische juntaregimes, en zelfs dan niet eens, kijk maar naar Pakistan. Zelfs het Milosevic-regime is niet zo veel aangevallen.''

Met een kanon op een mug schieten, daar komen volgens Plasser de bikkelharde reacties op neer. En ze schieten hun doel voorbij. ,,Het belangrijkste doel is in elk geval gemist, het voorkomen van de zwart-blauwe-coalitie. Ik begrijp niet dat Londen, Parijs, Berlijn en Den Haag belang hebben bij destabilisering van Oostenrijk. De FP & Ouml; is natuurlijk geen neo-nazipartij, zelfs geen rechts-extremistische. Ik begrijp niet dat Londen, Parijs, Berlijn en Den Haag belang hebben bij destabilisering van Oostenrijk. Overigens is de FP & Ouml; natuurlijk geen neo-nazipartij, zelfs geen recht-extremistische, zoals het Franse Front National, de Italiaanse MSI, of de One Nation Party in Australië. De FP & Ouml; is geen fel anti-democratische partij, die pleit voor een autoritaire staat. Ze is een rechts-populistische partij. Ze spreekt negatieve sentimenten aan, over buitenlanders bijvoorbeeld, speelt in op een naar soort onderbuikgevoel, puur uit elektorale overwegingen.''

Misschien dat de regeringsverklaring, met die prachtige bevlogen preambule het tij nog kan keren. Waarom niet, zo suggereert Plasser. Elk half jaar een rapporteur uit de EU naar Oostenrijk gestuurd om te onderzoeken hoe het is gesteld met de mensenrechten, de positie van asielzoekers en andere buitenlanders, met de Wiedergutmachung voor het Oostenrijkse Nazi-verleden. Met die preambule is er immers een prachtig referentiekader, een prima toetssteen.

Er was geen alternatief voor deze regering, beweert Plasser. De üVP valt veel te verwijten, maar de houding van de socialistische SP & Ouml; deugde ook van geen kant, vindt hij: ,,Die eiste een politieke capitulatie van de üVP.'' Arrogantie van de macht, dertig jaar regeren, niemand kan om ons heen, zoiets. Alsjeblieft geen nieuwe verkiezingen, dan wordt de FP & Ouml; van de grootste partij, zeker nu de tegenreacties in Oostenrijk loskomen, tégen de EU, die buitenlandse bemoeizucht, versterkt nationalisme. En dat beangstigt de Plasser. Want juist de laatste tien jaar was een gewenningsproces gaande ten aanzien van Europa, vooral bij de jongeren. Oostenrijk kreeg een echte Europese identiteit. Die valt nu geheel in duigen.

Plasser windt zich op. Het woord 'oneerlijk' valt. ,,In Italië regeerde Berlusconi samen met de neo-fascistische MSI, en met de obscure Leganord van Umberto Bossi. Ik kan me niet herinneren dat er toen harde communique's uit Brussel kwamen, laat staan sancties. Maar ja, Oostenrijk is een klein land.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden