Oostenrijk breekt met de oude partijen

aardverschuiving | De Groene politicus Van der Bellen treedt vandaag aan als president van Oostenrijk. Is dit het einde van de traditionele verzuiling?

Je ziet ze overal in Oostenrijk: gemeentelijke vitrines waar, tussen informatie over gescheiden afvalverwerking, de christelijk-democratische ÖVP en de sociaal-democratische SPÖ partijpropaganda maken. Zij aan zij. Niemand kijkt ervan op.

Sinds 1945 bepalen de twee partijen de Oostenrijkse politiek, soms tegenover, meestal naast elkaar. Deze maand viert de ÖVP haar dertigjarig jubileum als onafgebroken regeringspartij, waarvan de laatste tien jaar in een grote coalitie met de SPÖ. Geen enkele partij in Europa doet haar dat na.

Maar vandaag wordt ook de groen-liberale president Alexander Van der Bellen beëdigd. Zijn overwinning op de rechtsextremist Norbert Hofer laat zien dat er scheuren zitten in het Oostenrijkse politieke landschap. Diepe scheuren. De regeringspartijen deden niet eens mee in de eindstrijd van de presidentsverkiezingen en er wordt gespeculeerd over nieuwe parlementsverkiezingen later dit jaar, waar voor het eerst in ruim zestig jaar waarschijnlijk niet ÖVP of SPÖ de grootste wordt, maar, volgens de huidige peilingen althans, Hofers FPÖ.

Die politieke aardverschuiving hangt deels samen met de vluchtelingenproblematiek die de populistische FPÖ met beide handen heeft aangegrepen. Daarnaast is er groeiende onvrede over de ondoorzichtige wijze waarop het land wordt bestuurd. De samenwerking tussen zwart en rood, zoals ÖVP en SPÖ meestal worden aangeduid, heeft weinig met principes te maken, maar veel met onderlinge afspraken over de verdeling van banen en macht.

Dat zwart en rood de politiek desondanks zo lang konden domineren, danken ze aan een verzuiling die wel wat aan Nederland doet denken. Het verschil, zegt politicoloog Laurenz Ennser-Jedenastik, is dat er in Nederland altijd sprake was van meerdere zuilen en van echte, wisselende coalities, terwijl er in Oostenrijk maar twee partijen telden, elk met hun eigen vakbonden, vrouwenorganisaties en ouderenorganisaties.

Die zuilen zijn zo sterk verstrengeld dat vertegenwoordigers van de sociale partners zelfs deelnemen aan de reguliere regeringszittingen. Politieke meningsverschillen hadden zelden consequenties. "Er waren wel regeringscrises, maar na de verkiezingen keerden dezelfde partijen meestal gewoon terug", zegt Ennser-Jedenastik.

Tot voor kort ging de bevolking daar zonder veel protesten in mee. Decennialang was de meerderheid van de Oostenrijkers standaard lid van ÖVP of SPÖ of van een verwante organisatie. Nog steeds zijn naar schatting minstens 1,2 tot 1,5 miljoen van de 8,5 miljoen inwoners georganiseerd lid van een van beide zuilen. Vaak van de wieg tot het graf. In gemeenten heb je ÖVP- en SPÖ-voetbalclubs en carnavalsverenigingen en wie een huis nodig heeft, of hulp voor zijn zieke moeder, klopt traditioneel bij de eigen partijorganisatie aan.

Maar die vanzelfsprekendheid is afgenomen en daarmee is ook de partij-invloed afgebrokkeld. Partijlidmaatschap speelt bijvoorbeeld geen rol meer bij woningtoewijzing, zegt Yasmin Dragschitz, Groen gemeenteraadslid in Eisenstadt, hoofdstad van de deelstaat Burgenland. Dat ligt anders als het om banen of gemeenteopdrachten gaat. "Ik ken meerdere lokale ondernemers die weliswaar sympathie voor de Groenen hebben, maar ons nooit openlijk zouden steunen, omdat ze vrezen dat ze dan geen gemeenteorders meer krijgen", zegt Dragschitz.

Als je aan de slag wil bij de overheid, is een partijboekje nog steeds nuttig. Dat geldt vooral op topniveau en zelfs bij een deel van het bedrijfsleven. Partijpolitieke contacten zijn vaak minstens zo belangrijk voor een goede baan als kwalificaties, zegt Ennser-Jedenastik, die het benoemingsbeleid bij staatsbedrijven onderzocht. Hij constateerde dat partijlidmaatschap bij meer dan vijftig procent van de managersbenoemingen een rol speelde.

Maar partijen verwachten ook tegenprestaties voor hun hulp en dat stuit op steeds meer weerstand. Andrea Roschek is leidster van de Pannonische Tafel in Eisenstadt, een hulporganisatie die onder meer een voedselbank beheert. Ze heeft zich altijd ver gehouden van de gevestigde politiek, tot ze afgelopen jaar een fondsenwerver aantrok.

Die deed wat hij het makkelijkste vond: hij benaderde zijn partijvrienden van de ÖVP, die als gevolg van de groeiende FPÖ beduidend rechtser is geworden. "We kregen inderdaad geld, maar werden ook prompt door de burgemeester onder druk gezet om onze hulp aan vluchtelingen stop te zetten." Het was wat haar betreft eens, maar nooit weer.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden