'Oorspronkelijkheid maakt je leven mooi'

Booker Prize-winnaar Paul Beatty wil niet aan andermans verwachtingen voldoen. De spanning tussen 'wij' en 'ik' is voelbaar in zijn roman 'De Verrader'. En bij de man zelf.

Tijdens het gesprek met de Amerikaanse dichter en romancier Paul Beatty kijkt plotseling een andere Booker Prize-winnaar, Hilary Mantel, om de hoek van de hotellobby. Beatty en zij hadden allebei de dag ervoor een televisie-interview met Adriaan van Dis. Beatty zegt dat hij onder de indruk was hoe gemakkelijk ze kon praten over haarzelf en haar boeken. "Ze heeft alles doordacht, ze heeft haar antwoorden klaar."


Beatty weet niet altijd wat hij denkt, heeft veel gedachten tegelijk, spreekt zichzelf soms tegen of wil weten wat het waarom van een bepaalde vraag is. Hij onderbreekt zichzelf vaak en zet overal vraagtekens bij, inclusief zijn eigen uitspraken. Hij is niet iemand van de pasklare meningen, integendeel: context en intentie zijn bij hem essentieel. Het liefst legt hij iets uit aan de hand van een verhaal.


Dit verklaart voor een deel de originaliteit van 'De Verrader' ('The Sellout'), de roman waarmee hij afgelopen herfst de Booker Prize won. Dit boek, zowel een lofzang op Los Angeles als een wrang-geestige satire op ras en identiteit in de VS, beschrijft de wederwaardigheden van Me (Ik), een man die zich ongemakkelijk voelt bij alle verwachtingen die aan hem als Afro-Amerikaan worden gesteld. Bij een proef met witte en zwarte poppen koos hij als kind al de verkeerde ('Ken en Barbie hebben een strandbuggy en een speedboot! Daar valt echt niet tegen op te bieden'), en om foute grappen moet hij toch lachen. Me is een zachtaardige intellectueel die niet past in een zwarte achterbuurt, en evenmin met zijn surfplank tussen gebruinde hipsters op het strand. Hij legt zich liever toe op het kweken van groente en fruit op een boerderij midden in LA.


Me's 'verraad' heeft te maken met zijn onwil, of onvermogen, om bij iets groters te horen dan zichzelf. Wanneer hij op een formulier zijn ras moet opgeven, vult hij in: 'Californisch'. Wanneer hij voor het hooggerechtshof moet verschijnen op beschuldiging van het bedrijven van slavernij en segregatie (hoe dit zo is gekomen, is de plot van het boek), vraagt hij zich af of hij iets kan zijn tussen 'onschuldig' en 'schuldig' in. "Waarom waren dat de enige opties? dacht ik. Waarom kon ik niet 'geen van beide' of 'allebei' zijn?" Uiteindelijk staat hij op in de rechtszaal, uit een stoel die 'net zoals dit land niet zo comfortabel is als hij eruitziet' en verklaart: "Edelachtbare, ik ben alleen maar menselijk."


Beatty - zwart T-shirt met lange mouwen, spijkerbroek - is vriendelijk, bedachtzaam, maar lijkt zich niet snel op zijn gemak te voelen. Het is geen verrassing dat hij zegt dat hij Me's onbehagen bij subculturen en groepen deelt. Van 1996 tot 1997 woonde hij in Berlijn (met uitstapjes naar Amsterdam), maar hij hield er niet van om daar gezien te worden als een vertegenwoordiger van Amerika. Hij doceert schrijven in New York, maar voelt zich ook niet helemaal prettig bij de status van professor aan een prestigieuze universiteit. "Ik heb moeite met het voornaamwoord 'wij', dat is het vooral", legt hij uit. "Tegelijk vind ik het fascinerend, de manier waarop mensen 'wij' gebruiken, het idee van een groep."

undefined

Wat heeft het winnen van de Booker Prize voor u betekend?

"Ik weet het eerlijk gezegd nog niet. Natuurlijk is het mooi, maar... ik weet niet goed wat ik met alle belangstelling moet. De aandacht is natuurlijk fijn, maar ik hoef het niet zo nodig in persoon te krijgen. Want je raakt eraan gewend. Terwijl het niet blijvend is.


"Een van de redenen dat ik gestopt ben met dichten was dat je zo vaak je werk moest voordragen. Ik weet nog dat ik aan een gedicht zat te werken, en ik schreef een regel waarvan ik dacht: O, dit gaan ze - weer zo'n voornaamwoord - helemaal geweldig vinden. Meteen dacht ik: ho even, wat zit ik nou te denken? Dáár doe ik dit niet voor.


"Je gaat rekening houden met je publiek. Maar die knop moet je uitzetten."


Hier gaat 'De Verrader' ook over: dat Me niet wil voldoen aan de verwachtingen van een ander, om te beginnen van zijn vader, die van hem een brave voorvechter van burgerrechten wil maken. Wanneer ik opper dat het boek ook over sociale betrokkenheid gaat, kijkt Beatty bedenkelijk.


"Dat is juist de vraag die het boek stelt: waarom kan deze persoon niet iemand zijn die gewoon zijn gang gaat? Oké, hij heeft het over maatschappelijke veranderingen, maar toch... Misschien is deze man gewoon een man. Het is hem ingeprent dat hij ergens voor moet staan, en daar worstelt hij mee."

undefined

Waar staat u in de Amerikaanse politiek?

"U bedoelt Trump? Hoe kijkt u tegen hem aan? Hebt u een verklaring?" »

undefined

Ik weet het niet, ik vraag het aan u.

"Ik wou dat ik het kon verklaren, al weet ik niet eens of ik dat wel wil. Het zijn zo veel dingen. Het is de behoefte om in een mythe te geloven. Dat hebben veel mensen, niet alleen Trumpaanhangers. Het gaat om vragen als: door wie wil je geleid worden, wie vertegenwoordigt het beeld dat je van jezelf hebt? Wie wil je zijn? Ik denk dat Trump dat heel goed aanvoelt. Er is veel angst, dat sowieso.


"Bovendien kan het beeld dat mensen van zichzelf hebben, hun 'wij', veranderen. Mijn vrouw vertelt weleens een verhaal over haar Joodse stiefgrootvader, die opgroeide in Hamburg, begin jaren dertig. Hij had een leraar op de middelbare school op wie hij dol was, iemand die heel ruimdenkend en modern was. Hitler kreeg steeds meer aanhang, en de klas maakte zich zorgen. Maar de leraar stelde hen gerust: 'Ik heb naar zijn beleid gekeken, en dit zullen wij nooit accepteren, dit wordt nooit uitgevoerd.' Toen werd het 1933. En de leraar zei: 'Kinderen, er waait een frisse wind door het land.' Hij was veranderd, hij was overstag gegaan.


"Er waait een onfrisse wind over de wereld, een soort straalstroom, hij is er altijd. Jullie hebben je Geert Wilders, in Zuid-Afrika worden arbeidsmigranten vermoord, je hebt Duterte in de Filipijnen... Het is krankzinnig.


"Maar soms als je de dingen leest die die mensen zeggen, dan is het bijna kolderiek, allemaal theater, op een bepaald niveau. Het voelt alsof het elk moment uit elkaar kan vallen, en dat kan je misleiden."

undefined

Want blijft het bij grote woorden?

"Kijk, bij Trump zie je een stuitend niveau van incompetentie, complete onbenulligheid. Soms lijkt het wel The Key-stone Cops. Maar vergeet niet: The Keystone Cops waren en bleven politieagenten. Ze konden je arresteren als ze je te pakken kregen. Ze kunnen nog wel schade aanrichten."

undefined

De Nederlandse krant NRC besprak uw boek en gebruikte het 'N-woord' in de kop, een citaat uit uw boek.

"Welk citaat?"

undefined

'Nigger, are you crazy?'

"O, dat is een kreet van komiek Richard Pryor. Ik weet nog dat ik iets las over de ophef die erop volgde en dacht: ik wil de discussie niet uit de weg gaan, maar het is gewoon iets wat mensen weleens zeggen."

undefined

Er kwamen boze reacties, hier en in Amerika.

"Ik weet niet wat ik ervan moet vinden. Ik kan er niet veel over zeggen, ben de details kwijt. Maar ik weet nog wel dat toen mijn eerste roman uitkwam, het tijdschrift Granta een paar hoofdstukken wilde publiceren. Ze belden me met de vraag: "We hebben een goede titel nodig. Kunnen we Niggers Will Be Niggers gebruiken?" Ik antwoordde: "Geen sprake van." Al staat dat in het boek. Maar ik vertrouwde niet wat ze wilden zeggen met die keuze.


"Ik had de indruk dat ze mijn werk waardeerden, maar tegelijk behoefte hadden om er afbreuk aan te doen. Al kan het zijn dat ik dit voorval compleet verkeerd interpreteer. Die woorden worden in het boek op een laatdunkende manier gebruikt, en als je dat als titel kiest, kleurt dat de hele tekst. Ik was behoorlijk verontwaardigd. Ik dacht: méén je dat nou? Kunnen jullie echt niet beter?


"Dat met die Nederlandse krant vond ik minder vervelend, omdat zij een punt wilden maken over het gebruik van het woord. Maar als het je stoort, dan is dat ook prima."

undefined

Het woord komt erg vaak voor in het boek.

"Eigenlijk hou ik er niet zo van om het hierover te hebben. Ik bedoel, er staan tig veel woorden in het boek, en hopelijk staat elk woord er om een reden. En ik snap de vraag, maar toch hebben mensen de neiging om dat ene woord eruit te lichten, terwijl ze er nooit bij zeggen: 'Als ik het lees, voel ík me zus of zo.' Ik wil dat werk niet voor een ander doen.


"Maar oké, het woord komt erin voor, dus ik ben toch... verantwoordelijk is het woord niet, maar..."


Hij wil een ander niets voorschrijven, legt hij uit, al wil dat niet zeggen dat hij alles goedkeurt. Hij vertelt over een debat in Oxford, waar hij laatst was, waar studenten een standbeeld van de Britse politicus en imperialist Cecil Rhodes weg wilden laten halen. "Er zijn genoeg mensen die heel gauw zullen zeggen dat dat standbeeld weg moet, die zeggen, je mag dit woord niet gebruiken, je mag dit of dat niet doen. Ik wil het niet 'makkelijk' noemen, maar dat is het woord dat bij me opkomt. Het is de snelle oplossing: haal dat stomme beeld maar neer. Maar dan denk ik: goed, je haalt het neer, en wat dan? Wat zeg je daarmee? Kun je zo gemakkelijk afkomen van Cecil Rhodes, wiens geld de universiteit waaraan je nu studeert groot heeft gemaakt? Het is belangrijk om beslissingen te zien binnen een groter geheel.


"En wat als je de context weer wilt geven? Iemand zei tegen mij: 'Ze gaan het oplossen door een bordje op te hangen.' Ik dacht: het moet wel een verdomd goed bordje zijn, als je daarop het hele verhaal van Cecil Rhodes recht wilt doen. Ik zei het toen niet, omdat ik de snelste niet ben, maar later bedacht ik: ha, misschien kun je het beeld van Rhodes in een context plaatsen door er een beeld van Mugabe naast te zetten. Dat is meer mijn manier. Aan de ene kant deze man, aan de ander kant een dictator... Maar het gaat om meer dan alleen Rhodes. Het gaat over Engeland, over kolonialisme, over allerlei dingen.


"Ik weet niet per se hoe je hierover zou moeten praten. Ik weet wat ík erover te zeggen heb. Maar ik ben niet iemand die jou wil vertellen hoe jij erover moet praten."


Toch is het Beatty uiteindelijk niet te doen om sociale kwesties, maar om literatuur: het liefst schrijft hij zo autonoom mogelijk. Hij vindt dat veel boeken die over ras gaan - en fictie sowieso - dezelfde toon hebben, dezelfde verhalen vertellen, en dat wil hij ontstijgen. "Ik wil niet vanaf een soort nulpunt beginnen, zoals veel boeken lijken te doen. Het is niet zo dat ik anders over ras wil schrijven. Ik wil gewoon anders schrijven."

undefined

Het is weinig schrijvers gegeven om oorspronkelijk te zijn.

"Dat is waar. Maar als je het tegenkomt, voel je: dit maakt het leven echt mooi. Je denkt: wauw! Je gaat naar een film of tentoonstelling en roept: 'Ik wist niet dat dat kon!' Dat is zo'n fantastisch gevoel. Dat is alles wat ik probeer te doen." «

undefined

Paul Beatty

Paul Beatty (Los Angeles, 1962) gaf zijn studie psychologie op om in New York een opleiding creative writing te volgen. Zijn eerste docent adviseerde hem om het schrijven op te geven, maar van anderen, onder wie dichter Allen Ginsberg, kreeg hij meer steun. Hij begon met poëzie. Met zijn eerste twee bundels kreeg hij begin jaren negentig bekendheid onder alternatieve dichters in New York.


Paul Beatty schreef drie romans (twee daarvan zijn in het Nederlands verschenen: 'Dichten tot je doodvalt' en 'Tuff') voordat hij in 2015 'De Verrader' ('The Sellout') publiceerde. Het boek werd alom geprezen om zijn combinatie van rijke beeldspraak, psychologische diepgang en humor.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden