Oorlogsrollen achtervolgden hem

Toneel was voor hem iets vanzelfsprekends. Pas toen hij Hamlet speelde, ontdekte hij dat hij verliefd was op het acteren zelf.

Als een van de weinige Duitstalige acteurs in Hollywood, lag het voor de hand dat hij vaak in films over de nazitijd speelde; als militair of als slachtoffer. In zijn eerste Hollywoodproductie, 'The Young Lions' (1958) was hij een nare officier, maar zijn Engels was nog zo beperkt dat zijn tekst fonetisch werd uitgeschreven. Hoofdrolspeler Marlon Brando hielp hem, maar onderling spraken ze Frans.

Drie jaar later kreeg hij een Oscar voor zijn rol als advocaat voor topnazi's in 'Judgment at Nuremberg', een eerbetoon dat hoogstzelden is weggelegd voor niet-Engelstaligen. Volgens Amerikaanse critici speelde de onbekende Schell in die film van Stanley Kramer beroemde medespelers zoals Spencer Tracy, Burt Lancaster, Richard Widmark, Marlene Dietrich en Judy Garland van de sokken.

Hij had zich er grondig op voorbereid. Zo had hij veel gelezen in de veertig boekbanden tellende verslagen van het proces in Neurenberg. Dat was een kenmerk van zijn aanpak: ook intellectueel verdiepte hij zich in zijn personages en hun situatie.

Maximilian Schell was zelf een kind van de oorlog. Hij was geboren in de Oostenrijkse hoofdstad Wenen als derde van vier kinderen van een Zwitserse apotheker en toneelschrijver. Zijn moeder was een Oostenrijkse actrice die een eigen toneelschooltje dreef. De jonge Maximilian was al jong vertrouwd met acteren. "Ik groeide op in een theatersfeer en vond dat vanzelfsprekend. Ik herinner me het theater als kind zoals de meeste mensen zich het eten van hun moeder herinneren."

Hij debuteerde op z'n derde. Maar zijn ouders voelden er niets voor dat hij acteur zou worden.

Van dringender belang was Hitlers annexatie van Oostenrijk. Mensen die het niet begrepen hadden op de nazi's zochten een goed heenkomen en ook de familie Schell vertrok. In Zürich, Zwitserland, vonden ze een onderkomen.

Na de oorlog ging Maximilian naar Duitsland om filosofie en kunstgeschiedenis in München te studeren. Ook sloot hij zich maandenlang op in een afgelegen jachthut in een poging een roman te schrijven. Na militaire dienst in Zwitserland (hij was Zwitser geworden) en nog wat studiejaren, besloot hij toch te gaan acteren. Zijn broer en beide zussen kozen hetzelfde beroep.

Zijn filmdebuut was een anti-oorlogsfilm, 'Kinder, Mütter und ein General', waarin vijf moeders bij een generaal pleiten voor hun jonge zoons die moeten dienen als kanonnenvoer. Schell speelde een jonge deserteur. Ook zijn volgende films spelen in oorlogstijd. Het oorlogsthema achtervolgde hem in de VS. Maar hij hechtte eraan dat zijn medespelers wisten dat hij geen Duitser was, maar een geboren Oostenrijker met een Zwitsers paspoort.

Tussendoor speelde hij op de Duitse tv de titelrol in Shakespeares 'Hamlet', een rol die hij later nog twee jaar zou vertolken in theaterproducties. "Het leek alsof ik verliefd werd op een vrouw", zei Schell. "Pas toen ik de rol van Hamlet had gespeeld, had ik een moment dat ik wist dat ik verliefd was op acteren."

Ook al was hij in Amerikaanse films vaak een Duitser, met zijn accent kon hij makkelijk doorgaan voor andere buitenlanders: Russen zoals tsaar Peter de Grote en Lenin, of een Mexicaan. Hij was een Antwerpenaar in de Engelstalige film 'Left luggage' van regisseur Jeroen Krabbé.

Hij speelde ruim honderd film- en tv-rollen. Toch zei hij dat hij liever op het toneel stond. In de film ben je met huid en haar overgeleverd aan regisseurs en anderen achter de schermen, vond hij.

Hij zette eind jaren zestig, begin zeventig zijn eigen filmprojecten op, zoals 'The Castle' naar de roman van Franz Kafka over een man die verdwaalt in bureau- cratie

Hij waagde zich ook aan een experiment: een documentaire over Marlene Dietrich, die hij kende van zijn succesrol in de film over Neurenberg. Maar Dietrich wilde helemaal niet in beeld. Dus nam hij zijn toevlucht tot opnamen van gesprekken die ze hadden gehad, en archiefbeelden. Hij kreeg er goede kritieken op.

"Het is interessant om een film te maken over ontkenning", zei Schell. "Iemand wil niet worden gefilmd, en dat kan heel veel redenen hebben: schoonheid of verloren schoonheid of niet herinnerd willen worden aan betere tijden, leeftijd, dat soort dingen. Dus dat was eigenlijk de sleutel."

Maar zijn beste herinneringen hield hij aan dat grote Amerikaanse succes, de Neurenbergfilm. "Soms vergeet je wat je hebt gemaakt, maar dat vergeet ik nooit."

Maximilian Schell werd geboren op 8 december 1930 in Wenen. Hij stierf op 1 februari 2014 in Innsbruck.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden