Oorlogsliteratuur / Boeken voor de boys

Amerikaanse soldaten krijgen gratis boeken mee, een traditie die nog stamt uit de Tweede Wereldoorlog. Critici spreken van oorlogspropaganda, de uitgever van troostrijke ontspanning. Maar dan wel in de vorm van Shakespeare's Henry V en het eeuwenoude werk van de Chinese generaal Sun Tzu.

Een legerkamp in de Golfregio anno 2003 bevat een internetcafé, een videotheek, allerlei vormen van vertier. Volgens de Amerikaanse uitgever Andy Caroll horen daar ook boeken bij. Geen stripboeken of andere lichte kost, maar Shakespeare of een eeuwenoud werk van een Chinese generaal.

Namens de stichting 'War Letter Project' stuurde Caroll de afgelopen maanden 100000 boeken naar Amerikaanse soldaten in het buitenland, van Koeweit tot Afghanistan. Geen gewone boeken, maar speciale, kleine pockets met een slappe kaft, die perfect in de zak van een soldatenpak passen.

'Armed Services Editions (ASE)' heten deze uitgaven, net als de boekjes die tijdens de Tweede Wereldoorlog aan soldaten werden meegegeven. Tussen 1943 en 1947 werden meer dan 1300 titels gedrukt in een oplage van ruim 123 miljoen boeken. Gratis en voor niks voor John Soldaat, die zich ver van huis ook af en toe ontspannen moest. Het ASE-project was de grootste gratis boekdistributie ooit vertoond.

De soldaten van toen hadden een ruime keuze, van biografie tot romantisch avonturenboek, van 'Oliver Twist' en 'Frankenstein' tot 'The Great Gatsby' en Steinbecks 'The Grapes of Wrath'. Tegenwoordig moeten de Amerikaanse soldaten het doen met vier door Andy Carroll geselecteerde titels. Ze laten zich, hoe verschillend ook, wèl allemaal als oorlogsboeken typeren. 'Henry V' van William Shakespeare, 'The Art of War' van Sun Tzu, 'War Letters' (een recent verschenen bundeling van soldatenbrieven vanaf 19e eeuw) en 'Medal of Honor' (portretten van elf Amerikaanse helden die deze hoge, militaire onderscheiding ontvingen).

Patriottische propaganda, schamperen critici. Volgens de Britse krant The Guardian dienen deze vier boeken slechts één doel: ,,Ze zijn bedoeld om het moreel op te krikken van krijgers die eens flink op de slechteriken in gaan beuken.'' Amerikaanse en buitenlandse journalisten portretteerden Carroll niet als een vrijgevige boekenliefhebber maar als een marionet van oorlogsgeile nationalisten.

Maar de troepen reageren enorm enthousiast, luidt Carroll's verweer. Hij ontvangt regelmatig e-mails van soldaten in het buitenland, die hem vragen om méér ASE-exemplaren. De militairen vragen zélf uitdrukkelijk om oorlogsboeken, zegt Carroll.

De keuze van de boeken was ook pragmatisch: deze titels waren lekker goedkoop. Over de al lang verjaarde boeken van Sun Tzu en Shakespeare hoefde Carroll namelijk geen auteursrechten meer te betalen. 'War Letters' heeft Carroll zelf uitgegeven en ook 'Medal of Honor' kon hij gratis krijgen. En de kosten van dit project wegen zwaar, omdat de moderne ASE-boeken helemaal door privé-donateurs gefinancierd worden. Enkele uitgevers, een grote Amerikaanse detailhandelaar en particulieren investeerden hun geld in boeken voor soldaten. Carroll zelf doet al zijn werk voor dit project als onbetaald vrijwilliger. Een heel andere situatie dus dan tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen de Amerikaanse overheid alle kosten van de ASE-boeken voor haar rekening nam.

Het verwijt van oorlogspropaganda wijst Carroll resoluut van de hand: ,,Deze boeken belichten de oorlog juist vanuit verschillende perspectieven. Ze verheerlijken de oorlog niet.'' Die stelling gaat in elk geval op voor 'Henry V' van Shakespeare. Sterker nog: tegenstanders van de oorlog tegen Irak zouden zich ook van deze tekst kunnen bedienen. In 'Henry V' trekt Engeland ten strijde tegen Frankrijk, om binnenlandse problemen te maskeren. Door de keuze van een gemeenschappelijke vijand weten Engelsen, Schotten, mannen uit Wales en Ieren zich (tijdelijk) met elkaar te verzoenen. Oorlogszuchtig is de toon, het bloed vloeit rijkelijk, maar heldhaftig zijn Shakespeares soldaten niet. Als 'Henry V' ergens een voorbeeld van is, dan van de problemen die een taalbarrière kan creëren. Omdat de Engelse en Franse soldaten elkaars taal niet spreken, lopen linguïstische misverstanden uit op een bloedbad.

Een heel ander boek is dat van de Chinese meester Sun Tzu. 'De kunst van het oorlogvoeren is van vitaal belang voor een Staat', schreef hij rond 400 voor Christus. Daar kan een patriottische Amerikaan wel zijn voordeel mee doen. Niet voor niets werd Sun Tzu enige jaren geleden nummer 23 op een Amerikaanse lijst van 'grootste militairen aller tijden'. Sun Tzu's boek leest als een survivalgids voor soldaten, met tips op het gebied van discipline, leidinggeven, marcheren, vuur als wapen en de ideale weersomstandigheden voor een verrassingsaanval.

De twee recente Amerikaanse boeken op Carroll's lijstje zijn in Nederland niet makkelijk te krijgen. 'Medal of Honor' gaat over de helden die deze hoge militaire onderscheiding hebben gekregen. 'Wat je in al deze mensen ziet, is een ongelooflijke nederigheid,' zei schrijver Allen Mikaelian in een Amerikaans tv-programma. Dat klinkt als een voorbeeld, een opdracht bijna. En het boek 'War letters', een bundel van soldatenbrieven uit meer dan honderd jaar oorlog, schijnt vooral veel 'laatste brieven' te bevatten. Niet bepaald een troostrijk boek dus, maar misschien kan het soldaten inspireren tot een paar mooi geschreven e-mails.

Patriottisch of niet, eenzijdig is Carroll's keuze wel. De boeken spelen zich af in een wereld die grote overeenkomsten vertoont met het dagelijks decor van de soldaten. Maar wat doet de soldaat die zich juist even wil terugtrekken uit de gekte die oorlog heet? Die gaat internet op, met zijn gameboy spelen, de videotheek in, een potje tafelvoetballen. Of die trekt gewoon zijn eigen boeken uit zijn tas. De soldaat anno 2003 kan zich natuurlijk op veel meer manieren ontspannen dan zijn collega in 1943.

Maar is het toch een goed idee, om soldaten boeken mee te geven? De Nederlandse landmacht heeft helemaal geen bibliotheekbeleid meer: met uitgezonden troepen gaan video's en computers mee, geen boeken. Wegens gebrek aan belangstelling niet geprolongeerd; ook het leger ontleest. Toch voelt Jan Boonakker van de Stichting ECHO, die huiskamers inricht op Nederlandse legerkampen, wel wat voor gratis soldatenboeken: ,,Boeken zijn een randgebeuren, de meeste soldaten gaan liever flipperen. Maar in elk legerkamp zijn lezers.''

De Nederlandse overheid moet aan de vooravond van een oorlog met Irak misschien eens gaan nadenken over leesvoer voor de soldaten. ,,Welnee, wat een onzin!'' vindt Christianne Vermuur, voorlichter bij de Landmacht. ,,Iedereen neemt gewoon zijn eigen boeken mee. En 'de' soldaat bestaat helemaal niet.'' Zelf verbleef Vermuur in 1998 als kapitein in het legerkamp Banja Luka in Bosnië. ,,Welke boeken ik meenam? Ik ben niet representatief voor 'de' soldaat, want ik heb Nederlands gestudeerd. In mijn plunjezak zitten 'De avonden' van Gerard Reve, 'Max Havelaar' van Multatuli en 'Psyche' van Couperus. Heb je daar wat aan?''

Het ideale soldatenboek volgens:

Jan Marijnissen (lijsttrekker SP)

- Erich Maria Remarque, 'Van het Westelijk front geen nieuws': ,,Over de ellende van de Eerste Wereldoorlog en over hoe mensen onmensen worden. Wie dit boek heeft gelezen zal nooit meer oorlog willen.''

- Karel Glastra van Loon en Jan Marijnissen, 'De laatste oorlog'. ,,Over de Kosovo-oorlog. Veel interviews met hoofdrolspelers over de fouten in de internationale politiek en de ongezonde dominantie van de VS.''

-,,Ik zou een video meesturen: 'Bowling for Columbine' van Michael More. Een film die laat zien hoe mensen gevormd worden door de omstandigheden. Als de omstandigheden de mens maken, laten we de omstandigheden dan menselijk maken.''

Roland Kortenhorst (defensiespecialist CDA)

,,De soldaat staat centraal, die moet een stuk verfrissing en ontspanning hebben. Omdat zijn leven spanningsvol en emotiehoog is, moeten de boeken hem even meenemen naar een totaal andere wereld.''

- Verhalen van Roald Dahl. ,,Die schrijver weet je te grijpen met sterke, menselijke bewogenheid in een volstrekt fictieve wereld.''

- Thrillers van Ludlum, Alistair MacLean en Sjöwall en Wahlöö. ,,Goeie, prettige leesboeken.''

- ,,Een fotoboek van Nederland, van de streek waar je vandaan komt. Om het thuisfront dichterbij te halen.''

Rolf Kleber (professor psychotraumatologie in Tilburg en Utrecht)

,,Tijdens een oorlog ben je bezig met overleven, dan lijkt wat lichtere literatuur me op z'n plaats. Dit lijstje is voor ná de oorlog.''

- de 'Weg der geesten'-trilogie van Pat Barker, over de Eerste Wereldoorlog. ,,De romans laten zien hoe de waanzin van de oorlog doorwerkt in het leven van de hoofdpersonen.''

- Victor Frankl, 'De zin van het bestaan'. ,,Frankl is een Oostenrijkse psychiater die de Tweede Wereldoorlog heeft overleefd in een concentratiekamp. Hij laat zien hoe mensen zelf een betekenis geven aan wat hen overkomen is.''

- 'De eeuw van mijn vader' van Geert Mak. ,,Heel goed boek, waarin Mak de Tweede Wereldoorlog in de geschiedenis van onze samenleving plaatst.''

Ben Sombogaart (regisseur van onder meer de film 'De Tweeling')

,,Het eerste boek waaraan ik dacht was 'De Tweeling'. Maar ik heb me bedacht: soldaten moeten juist boeken lezen die over een compleet andere planeet gaan.''

-'Kruistocht in spijkerbroek' van Thea Beckman. ,,Zo'n kinderboek van vroeger geeft een volwassene een veilig gevoel. Mijn oudste zoon is dertig. Als die veel aan zijn hoofd heeft, dan grijpt hij ook terug op de boeken uit zijn jeugd.''

- 'Het Bureau' van J. Voskuil. ,,Dat is een andere, geruststellende tegenwereld, waarin je allemaal aardige mensen tegenkomt.''

- ,,Dierenverhalen, bijvoorbeeld van Anton Koolhaas of Midas Dekkers. Verhalen die je wat stof tot nadenken geven, die je ook kunnen helpen om mensen op een andere manier te observeren.''

Jean Debie (voorzitter van de Vakbond voor Defensiepersoneel)

,,Twee oorlogsboeken, want die kunnen militairen een psychisch houvast geven in de chaotische verschrikkingen die zij over zich heen krijgen.''

- 'Vergelding' van de Duitse schrijver Gert Ledig. ,,Over een bombardement van een Duitse stad aan het eind van de Tweede Wereldoorlog. Wat de roman zo bijzonder maakt is de beschrijving van de hallucinerende ervaring van de Amerikaanse vlieger die boven die stad wordt neergeschoten. Het boek maakt duidelijk dat het er in een oorlog niet toe doet aan welke kant je staat.''

- 'Slaughterhouse 5' van Kurt Vonnegut. ,,Verschrikkelijk, humoristisch, absurd relaas over een Amerikaanse soldaat tijdens het bombardement op Dresden.''

- ,,Erotische of pornografische boeken zijn in een islamitische wereld niet gewenst. Dat is wel jammer, want zoals voormalig onderzeebootcommandant en premier Piet de Jong al beweerde: 'Porno is goed voor de moraal'.''

Manon Uphoff (schrijfster)

,,Ik denk niet aan een hele groep soldaten, maar aan één soldaat. Die krijgt van mij de volgende boeken mee:

- 'Taras Boelba' van Nikolaj Gogol. ,,Een gruwelijke vertelling over militairen, bepaald niet koesterend, maar wel heel mooi. Over Kozakken en Mongolen op een Russische vlakte. Dit boek geeft de soldaat misschien wat inzicht.''

- 'Don Quichot' van Miguel de Cervantes. ,,Dit boek doet je lachen om het eeuwig menselijke tekort. Don Quichot is een heel groot kunstenaar, omdat hij met zijn blik de wereld omvormt. Zo'n blik gun ik de soldaat óók.''

- 'De kleine prins' van Antoine de Saint-Exupéry. ,,Er bestaat ook altijd de kans dat een soldaat de oorlog niet overleeft. Daarom gun ik hem op de valreep nog het contact met zijn jeugd.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden