Oorlogsdreiging / Irak splijt links, als vanouds

De dreiging van oorlog tegen Irak heeft de linkse politieke partijen teruggeworpen op vertrouwde posities. Alledrie de partijen zeggen te gruwen van de gedachte aan oorlog. Maar de PvdA sluit militair geweld niet in alle omstandigheden uit. GroenLinks en SP doen dat juist wel.

In demonstraties tegen een oorlog in Irak lopen de lijsttrekkers van GroenLinks en SP samen achter het spandoek. PvdA-leider Wouter Bos daarentegen heeft aangegeven dat elk ingrijpen in Irak dat door de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties wordt gedekt, óók oorlog, voor Nederland verplichtingen schept. Bos vindt: daarvoor kan de PvdA niet weglopen.

De SP en GroenLinks wijzen ook de dreiging met oorlog af. SP-leider Marijnissen wantrouwt de motieven van de Amerikanen. Hij zei maandagavond in een tv-debat met Zalm (VVD) dat de Amerikanen louter en alleen om de olie aansturen op een oorlog met Irak. Hij meent dat dit economische motief ook de aanleiding was voor de oorlog tegen de Taliban in Afghanistan na '11 september'. Zalm wierp hij voor de voeten zich medeverantwoordelijk te maken voor een dreigende 'moord' op het Irakese volk. Gelijktijdig zei Halsema dat GroenLinks niet kan meewerken aan een regering die met een oorlog tegen Irak instemt. ,,Dat is voor ons een breekpunt.''

Wel of geen oorlog tegen Irak? Het principiële verschil met SP en GroenLinks is dat de PvdA dreiging met militair geweld, mits gedekt door een VN-resolutie, een legitiem middel vindt om Irak te dwingen tot de ontwapening waartoe de VN het land hebben verplicht.

Aanvankelijk distantieerde de PvdA zich van de 'ramkoers' van de Amerikaanse president Bush tegenover Irak. In de ogen van de PvdA bedreigde Bush de internationale rechtsorde door op eigen houtje, met voorbijgaan aan de VN, aan te sturen op oorlog met Irak, met de bedoeling Saddam Hoessein af te zetten.

De haviken in de Amerikaanse regering loodsten Bush in deze richting. Dankzij ingrijpen van de minister van buitenlandse zaken, Colin Powel, verliet Bush dit unilateralistische spoor en ijverde hij voor VN-steun voor het opvoeren van de druk op Saddam Hoessein. In een harde resolutie bood de Veiligheidsraad Irak 'de laatste gelegenheid' te voldoen aan de ontwapeningsplicht. De raad waarschuwde voor 'ernstige gevolgen' bij nalatigheid.

Sindsdien is voor de PvdA de mogelijkheid van een oorlog tegen Irak denkbaar. Nu de VN een dreiging met oorlog tegen Irak legitimeren als drukmiddel, onderkennen de sociaal-democraten dat dan ook de bereidheid tot de laatste stap moet bestaan. Anders verliest de dreiging haar geloofwaardigheid en daarmee haar effectiviteit, vindt de PvdA.

Dat is een herkenbare opstelling van de partij. Tot de komst van Nieuw Links, medio jaren zestig, koos de PvdA in de Koude Oorlog zonder meer voor loyaliteit aan de Navo en aan haar strategie van afschrikking, waarin de bereidheid tot militair geweld essentieel was. In de periode van Nieuw Links was de pacifistische tendens in de PvdA sterk. Op het hoogtepunt dreigde zelfs een partijopstand tegen de Navo-gezinde leider Den Uyl ('Joop Atoom'). Toch heeft de PvdA ook in die tijd nooit de ultieme stap van een breuk met het atlantisch bondgenootschap willen zetten.

Dat is anders bij de SP en GroenLinks. De SP is zonder meer tegen de Navo en haar strategie. GroenLinks aanvaardt sinds het succes van de militaire operatie in Kosovo het bestaan van de Navo, zij het dat het bondgenootschap 'zo snel mogelijk' moet worden vervangen door een nieuwe legermacht die rechtstreeks onder het bevel staat van de VN. Het absolute 'nee' dat GroenLinks laat horen tegen oorlog in Irak, laat evenwel zien dat zij met haar aanvaarding van de Navo niet tegelijkertijd de strategie aanvaardt die in de Koude Oorlog is beproefd.

Wezenlijk in die strategie was dat de Navo altijd haar bereidheid moest tonen in het uiterste geval naar de wapens te grijpen. Anders kon van een dreiging met oorlog nooit het gewenste effect uitgaan. Daarom zag de Navo niets in no first use-verklaring, de belofte nimmer als eerste de aanval te openen. Zo'n belofte zou de eigen strategie in één klap ondermijnen.

De weerzin van GroenLinks en SP tegen de dreiging met militair geweld als pressiemiddel, is terug te voeren op hun geloof in vredelievende alternatieven. De SP denkt dat een stabiel klimaat in Irak en de omringende landen kan worden gecreëerd met een versterking van de autonomie van de Koerden in Noord-Irak. Daartoe moeten 'diplomatieke betrekkingen' worden aangegaan, schreef SP-Kamerlid Van Bommel, zonder aan te geven met wie. Ook pleitte hij voor het bieden van economische steun, waarbij hij evenmin aangaf aan wie, en voor een 'politiek en militair isolement' van Saddam.

Halsema ziet in 'slimme sancties' het alternatief voor de oorlogsdreiging tegen Saddams regime. In haar congresrede na haar verkiezing tot lijsttrekker, zei zij zonder meer dat Bush ,,oorlog wil''. Hoewel Bush aangeeft dat de VS met de dreiging van oorlog Irak willen dwingen tot ontmanteling van massavernietigingswapens, viel Halsema op dat de president nooit over dat doel spreekt. ,,Wij zeggen nee tegen een heilloze oorlog. Een politicus op cowboylaarzen stampt hard èn ruw door de breekbare internationale verhoudingen. Hij doet kwaad. Hij predikt agressie, hij predikt militarisme. Hij wil oorlog, hij spreekt nooit over vrede.''

Het idealisme van SP en GroenLinks geeft ze dat vertrouwen in vredelievende alternatieven om Saddam tot inkeer te brengen. Dat idealisme, nauw verbonden met optimisme over de goede wil van mensen, verdraagt zich lastig met het realisme dat in de buitenlandse politiek vaak vooropstaat. In de internationale verhoudingen gaat het vooral om belangen en reële mogelijkheden, niet om idealen en wenselijkheden. De gevolgen zijn soms cynisch.

In dezelfde week dat de Navo bommen op Belgrado gooide om de naleving van mensenrechten af te dwingen, bezocht koningin Beatrix China, een land dat de mensenrechten niet minder schendt. Het belang van goede verhoudingen met China prevaleerde in dat geval. Dat belang was afwezig in de betrekkingen met Milosevic.

Voor GroenLinks en SP is dit soort cynisme niet te verteren. Zij zien Bush als een president die met zijn 'oorlogsretoriek' vergelijkbaar is met voorgangers als Nixon en Reagan. Een oud-president als Nobelprijswinnaar Carter, in wiens beleid de mensenrechten voorop stonden, ligt ze meer.

Niettemin hebben weinig andere presidenten zoveel voor internationale ontspanning betekent als de felle anticommunist Nixon, met zijn vergelijk met de Sovjet-Unie en China. De Russen hebben naderhand toegegeven dat het 'Star-Warsprogramma' van Reagan (het plan voor een ruimteschild tegen vijandelijke raketten) voor hen de doorslag gaf om met de VS het akkoord te sluiten over wederzijdse ontmanteling van de grote kernraketten. Onder Carter ondertussen vielen de Russen Afghanistan binnen en hielden Iraniërs een jaar lang Amerikanen in hun ambassade in Teheran gegijzeld.

Typerend voor hun kijk op internationale politiek is de afkeer waarmee SP en GroenLinks spreken over de rol van de Verenigde Staten als de 'politieagent van de wereld'. Dat vinden zij onwenselijk en daarom verzetten zij zich ertegen. Onwenselijk of niet, feit is dat de VS door de omstandigheden die rol hebben gekregen. Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie zijn zij de enige grootmacht op aarde die de militaire kracht hebben om internationale ontwikkelingen beslissend te beïnvloeden.

Misbruik is niet uitgesloten, maar nuttig gebruik evenmin. De VS kunnen die kracht aanwenden om een dictator van aanvallen met chemische of biologische wapens te weerhouden. In de beschouwingen van SP en GroenLinks over internationale politiek blijft de vraag onbeantwoord hoe het wereld zónder zo'n politieagent zou vergaan.

De VS hebben hun rol als politieagent ook te danken aan het feit dat de andere Navo-landen, waaronder de meeste lidstaten van de EU, veel minder uitgeven aan hun defensie. De SP en Groenlinks staan rigoureuze verdere bezuinigingen op defensie voor, met het door deze partijen ongewenste effect dat de militaire krachtsverhoudingen nog verder uit het lood slaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden