Oorlogsdreiging in Azië: trappen de VS en China in een klassieke val?

Een parade van Noord-Koreaanse militairen Beeld AP

De oplopende spanning rond Noord-Korea is een test voor de heersende supermacht Amerika en het opkomende China. Zo’n ingrijpende verschuiving van macht leidt vaak tot oorlog, leert onder meer de geschiedenis van Athene en Sparta.

De Amerikaanse president Donald Trump haalt op dit moment alles uit de kast om de druk op te voeren op het communistische regime in Noord-Korea. De Amerikanen vrezen dat de Noord-Koreanen binnen de 4-jarige presidentstermijn van Trump kernraketten gereed zullen hebben die de VS kunnen bereiken. Trump heeft verzekerd dat hij dit niet zal laten gebeuren.

Trump kondigde woensdag een aanscherping aan van de Amerikaanse sancties tegen Noord-Korea. De president stuurde ook marineschepen naar de wateren rond het Koreaanse schiereiland, liet zijn marine een gezamenlijke schietoefening doen met de Zuid-Koreaanse marine en liet Amerikaanse militairen deze week demonstratief een begin maken met de installatie van nieuwe geavanceerde luchtafweerraketten in Zuid-Korea. “Het is bij Trump heel moeilijk in te schatten wat bluf is en wat menens is”, zegt onderzoeker Sico van der Meer van instituut Clingendael. “Maar Trump en Kim Yong-un zijn beiden leiders die de grote woorden niet schuwen en dat kan weleens misgaan.”

Intussen probeert Trump de Chinezen over te halen om ook meer druk uit te oefenen op het bewind in Pyongyang. “Als China geen oplossing vindt voor Noord-Korea, dan doen wij het”, twitterde de Amerikaanse president laatst dreigend.

Bufferstaat

China vervult een sleutelrol omdat het de enige bondgenoot en belangrijkste handelspartner is van het geïsoleerde Noord-Korea. Die band komt deels voort uit een oud gevoel van communistische broederschap. Maar Noord-Korea is voor Peking ook een bufferstaat tussen China en het pro-westerse Zuid-Korea. Noord-Korea is bovendien het enige land ter wereld waarmee China een veiligheidsverdrag heeft. Als Noord-Korea wordt aangevallen, zijn de Chinezen op grond van dit verdrag verplicht de Nood-Koreanen te hulp te schieten. “Wij zijn ervan overtuigd dat China een heel, heel belangrijke rol te spelen heeft”, verklaarde de Amerikaanse Korea-gezant Joseph Yun deze week.

Trumps pokerspel rond het Koreaanse schiereiland zal misschien met een sisser aflopen. Maar wat de toenemende spanningen in het Verre Oosten volgens experts toch gevaarlijk maakt, is de ingrijpende verschuiving van de macht die gaande is in de regio. Amerika, de heersende macht, ziet zich geconfronteerd met de opkomst van China. En de geschiedenis leert dat zo’n grote machtsverschuiving meestal tot oorlog leidt.

Athene en Sparta

Dit wordt wel ‘De val van Thucydides’ genoemd, naar de Griekse geschiedschrijver die er in de vijfde eeuw voor Christus voor het eerst over schreef. De stadsstaat Athene groeide in die tijd uit tot het centrum van de Griekse beschaving. Filosofie, toneel, architectuur, handel, de scheepsvloot, democratie – het was allemaal van een niveau dat nog nooit eerder was vertoond. Dat leidde tot afgunst en onzekerheid bij de gevestigde macht Sparta. Vrees voor Atheense overvleugeling noopte de Spartaanse machthebbers tot een reactie. Dreigementen over en weer, en allerlei conflicten, ontaardden in een verwoestende oorlog die – met tussenpozen – dertig jaar duurde. Beide staten kwamen zo verzwakt uit de strijd dat ze nooit meer hun vroegere grootsheid evenaarden. “De opkomst van Athene en de angst die dat veroorzaakte in Sparta maakten oorlog onvermijdelijk”, schreef Thucydides.

Geïnspireerd door dit verhaal uit de Oudheid analyseerden onderzoekers van de Amerikaanse Harvard-universiteit zestien belangrijke gevallen in de laatste 500 jaar waarbij een gevestigde macht werd geconfronteerd met een opkomende macht. In twaalf van de zestien gevallen resulteerde de machtsverschuiving in een oorlog.

Engeland en de Republiek

Zo leidde de snelle expansie van het Ottomaanse Rijk in Europa in de zestiende eeuw bijvoorbeeld tot oorlog met het Habsburgse Rijk, dat destijds het continent domineerde. Een eeuw later veroorzaakten de koloniale en economische ambities van het opkomende Engeland meermaals wapengekletter met de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, de supermacht van die tijd. En de opkomst van Duitsland ontaardde in de negentiende eeuw en twintigste eeuw in drie grote oorlogen met de heersende machten Frankrijk, Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie.

Volgens de Harvard-onderzoekers veroorzaakt de opkomst van een nieuwe mogendheid, die de status quo verstoort, ‘structurele stress’ in de verhouding met de gevestigde macht. Want de nieuwe mogendheid, waarvan het zelfbewustzijn groeit, komt in toenemende mate op voor haar belangen. Zij eist daarnaast respect, soms gevoed door grieven en vernederingen uit het verleden. Dat alles maakt de heersende macht vaak onzeker, en vastbesloten om de status quo te verdedigen.

Oorlogsmachinerie

Onder dit soort gespannen omstandigheden ligt een escalatie van conflicten voortdurend op de loer. Incidenten die anders waarschijnlijk slechts een beperkt effect zouden hebben, zoals een aanslag op een aartshertog op de Balkan, kunnen dan via een domino-effect ineens ontaarden in een verwoestende wererldoorlog waarbij miljoenen omkomen. “Zelfs als leiders vastbesloten zijn een conflict te vermijden, kan toch oorlog ontstaan”, schrijft de Amerikaanse hoogleraar Graham Allison in het tijdschrift The National Interest. “Als de oorlogsmachinerie eenmaal in beweging is, kunnen misverstanden, misrekeningen en verwikkelingen leiden tot een escalatie die veel verder gaat dan wat wie dan ook oorspronkelijk van plan was.”

De parallellen met de ontwikkelingen in het Verre Oosten dringen zich op. Want Amerika is sinds de Tweede Wereldoorlog de dominante macht rond de Stille Oceaan, die een ‘Pax Pacifica’ garandeert. Landen als Japan, Zuid-Korea, Taiwan, Singapore en Australië hebben daar politiek en economisch volop van geprofiteerd. Maar China is in enkele decennia uitgegroeid tot de tweede economie ter wereld, na de Verenigde Staten, en begint zeker in de eigen regio steeds meer op zijn strepen te staan.

Amerikaanse provocaties

Dat veroorzaakt niet alleen rond het Koreaanse schiereiland spanningen, maar ook in de Oost-Chinese Zee, waar China eilandjes claimt die worden beheerst door Japan, en in de Zuid-Chinese Zee, waar Peking met een reeks Zuidoost-Aziatische landen ruziet over eilandjes. “China voert zijn defensiebestedingen al jaren sterk op, met een enorme nadruk op de vloot”, zegt sinoloog Henk Schulte Nordholt. “Dat is een enge ontwikkeling, want Peking ziet de Oost-Chinese en Zuid-Chinese Zee als zijn invloedssfeer. De Chinezen willen Amerikaanse marineschepen weghouden uit die wateren. Ze zien Amerikaanse marinepatrouilles daar als een provocatie.”

Volgens Schulte Nordholt, auteur van een boek over de verhouding tussen China en het Westen, eist Peking ook meer zeggenschap in internationale organisaties. “Er is een enorme hunkering naar respect. De Chinezen willen dat de VS hen erkennen als een grote macht en ze willen op gelijke voet met de Amerikanen praten.”

Betekent dit dat oorlog tussen China en de VS onvermijdelijk is? Zeker niet. Daarover zijn de meeste experts het wel eens. Want in vier van de zestien historische machtsverschuivingen die de Harvard-onderzoekers analyseerden, ontstond geen oorlog. Bovendien hoeft de geschiedenis zich niet te herhalen.

Kleindochter

Ondanks zijn eerdere anti-Chinese retoriek heeft de Amerikaanse president Trump ook al laten zien dat hij een goede band wil opbouwen met de Chinese president Xi Jinping. Toen Xi onlangs op bezoek kwam in het buitenverblijf van de Amerikaanse president in Florida, veroverde Trumps 5-jarige kleindochter Arabella de harten van Xi en zijn vrouw door in het Mandarijn een Chinees lied te zingen en een gedicht voor te dragen. Een videoclipje van dit optreden, dat door Trump en zijn dochter Ivanka online werd gezet, werd op Chinese sociale media tientallen miljoenen keren gedeeld.

Ook de Chinezen lijken, ondanks alle geschilpunten, te willen investeren in een zo goed mogelijke verhouding met de Amerikanen. De Chinese president Xi Jinping heeft zelfs al eens expliciet gerefereerd aan het lot van Athene en Sparta. “We moeten met zijn allen samenwerken om te voorkomen dat we in de Val van Thucydides trappen”, aldus Xi enkele jaren geleden in Peking tegen westerse bezoekers.

Brits voorbeeld

Toch waarschuwen de wetenschappers van Harvard dat vermoedelijk veel meer inspanning nodig zal zijn om oorlog in de komende decennia te vermijden. Volgens de onderzoekers zullen de VS zeker in grote delen van Azië echt plaats moeten maken voor China, een beetje zoals Groot-Brittannnië vanaf het einde van de negentiende eeuw zijn dominantie op het westelijk halfrond afstond aan Amerika. Ook moeten Washington en Peking diepgaand met elkaar gaan overleggen over hun economische en militaire controverses, met zo veel mogelijk oog voor elkaars gevoeligheden. Daarbij zullen beide kampen ‘staatsmanschap’ en ‘wijsheid’ moeten tonen.

“Of de Chinese en Amerikaanse leiders deze uitdaging aankunnen, is een open vraag”, schrijft hoogleraar Allison in The National Interest. “Zeker is wel dat het lot van de rest van de wereld ervan afhangt.”

Voorbeelden van conflicten waarbij een gevestigde macht werd geconfronteerd met een opkomende macht

Beeld Studio Trouw
Beeld Studio Trouw
Beeld Studio Trouw
Beeld Studio Trouw
Beeld Studio Trouw

Lees ook: Noord-Korea: eerst dreigen, dan praten. Vier opties om een rampscenario te voorkomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden