Oorlogsdagboek

'Dit jaar bespeurde ik bij de eens zo welwillende oude generatie tijdens de Bairami-visites de eerste tekenen van een bedenkelijke woede, een met jaloezie vermengd nationalisme en een nog onbewuste kwaadaardigheid. Het leek wel of al deze ooms en tantes, die mijn zevenjarige dochter liefdevol kusten, al deze vereerde helden van de Bairami-visites uit mijn kindertijd, die zich vroeger vol trots als westerse mensen hadden beschouwd, nu geen hoop meer zagen om nog tot het westen te behoren, een deel van Europa te zijn.' De Turkse schrijver Orhan Pamuk beschrijft het gistende effect van de oorlog op zijn land. Mircea Dinescu: En wat de Russen aangaat, die zich met hun militaire haringkotters in de Middellandse Zee belachelijk maken - het is helder als wat dat die hun oude ijzer uit de jaren vijftig aan het omsmelten zijn: voor een vers IJzeren Gordijn, in afwachting van de revanche.

Het probleem van Kosovo bestaat hierin dat men het poogt op te lossen met een zuiver geweten. Bespottelijk is het om aan de Navo-staten, dus de 'westelijke waardengemeenschap', laaghartige motieven toe te schrijven, zoals nu her en der gebeurt, in Belgrado, in Moskou en elders.

Bij de leidende politici in het westen gaat het werkelijk om 'waarden' en wel niet die van materiële aard, maar die van geestelijk-morele en humanitaire.

Ze hebben van alles geprobeerd om aan de slachterijen en verdrijvingen een einde te maken. Ze zijn tot de grens van de zelfvernedering gegaan en hebben gepraat, beloofd, gedreigd, gesmeekt. Moreel gesproken valt hen niets te verwijten, integendeel, men moet hen voor hun moraal de hoogste lof toezwaaien, en men mag hen ook geen verzuim verwijten, want ze hebben zich jarenlang ingespannen. De bommen zijn echt de ultima ratio.

Allemans moraal

Maar ze zijn de ultima ratio in dubbele betekenis - als verheven einde van het morele verstand zijn ze het lachwekkende einde van de politiek. Want de poging het goede met geweld te verwerkelijken, leidt overduidelijk tot een politieke catastrofe. Dat zou niet de eerste keer zijn in de geschiedenis. Dat komt ervan als men Max Weber niet leest en men als politicus een ethiek naar gezindheid bedrijft.

Nee, de Clintons en de Blairs, de Jospins en de Schröders zijn waarachtig geen desperado's, ze zijn sociaal-democraten, mensen met idealen en visies, en mediageniek in de weer voor humaniteit en vrede; ze zijn noch al te arrogant, noch cynisch, alleen is hun politiek verstand beperkt. Een volk wilden ze redden en dat siert hen; maar zijn vernietiging hebben ze versneld en dat discrediteert hen - niet moreel maar intellectueel. Gevangen in hun eigen retoriek en gedreven door een allemans moraal treden ze op als rechtschapen idioten en overtreden daarbij het volkerenrecht.

Maar misschien zijn ze alleen hun zenuwen niet de baas gebleven in het spel tegen een briljant opererende Serviër, die aangelokt wordt door zijn eigen ondergang - en daarmee zijn wederopstanding als mythe. ,,Wat ieder voor zich wil, wil elk ander verhinderen, en wat daarvan de uitkomst is heeft niemand gewild' - men hoeft helemaal niet, zoals de late Engels, de paradoxen van de dialektiek in stelling te brengen om in te zien dat deze politiek desastreus is en precies het tegendeel oplevert van wat de bedoeling was. Wat voor de vierentwinigste maart een zich voortslepende burgeroorlog was, zonder serieus gevaar voor de omliggende omgeving, dreigt nu weliswaar een hele regio te destabiliseren, maar zeker niet het regime in Belgrado.

Patriot

Een betere bondgenoot voor zijn sinistere zaakjes als de volkerenrecht overtredende, aanvallende Navo had Milosevic zich niet kunnen dromen. Niet alleen kan de dader zich nu ten opzichte van het buitenland als slachtoffer voordoen - hetgeen hij in juridische zin ook is - maar vooral kan hij zich binnenlands gesterkt voelen.

Men kent dat toch door-en-door: 'Als het vaderland in gevaar is' wordt iedereen patriot. En o wee, als men geen patriot is! Was tot voor kort de kliek van leiders een probleem, nu is dat het hele Servische volk. Men heeft zijn eenheid bijeen gebombardeerd.

Zelfs wanneer men zou besluiten Joegoslavië terug te bombarderen naar het stenen tijdperk - daarin heeft men immers ervaring en ook de middelen ontbreken niet - dan zou dat de situatie voor de Serviërs de Kosovaren en het westen slechts verergeren. Maar het Servische regime zou de morele winnaar zijn.

Goedmenende idioten

Milosevic is nu pas de sterkste pion in het spel. Alleen hij - de westerse diplomatie zelf zegt het - beslist over oorlog en vrede. Zoveel macht heeft hij nooit eerder gehad. En voor dit alles heeft men het volkerenrecht geruïneerd, de Verenigde Naties teruggedraaid tot een volkerenbond en de destabilisering van de internationale verhoudingen op de koop toe genomen. De verhoudingen met Moskou zijn wellicht voor jaren vergiftigd en in Europa groeit een anti-Amerikaanse stemming, zoals destijds bij de Vietnam-oorlog.

,,Het tegendeel van goed is goed bedoeld.'' De uitspraak over de kunst van Gottfried Benn geldt in het bijzonder voor het staatsmanschap, de kunst om een staat te leiden. Deze kunst is goed verenigbaar met de democratie en fouten die begaan worden kan men het politieke personeel verwijten, ofschoon door de mediale 'vermenselijking' de politiek in toenemende mate uit voor reclame-boodschappen geschikte, sentimentele identificatie-figuren bestaat: uit popsterren die niet kunnen zingen. Wat hen ontbreekt is niet de moraal maar de deugd zich staande te houden tegen de publieke opinie in.

Het is griezelig te zien hoe door een moraliseringsoffensief toch nog een grondoorlog wordt voorbereid met alle onafzienbare consequenties van dien. En dat alleen maar opdat een paar goedmenende idioten zich uit een pijnlijke situatie kunnen bevrijden waar ze zichzelf in gemanoeuvreerd hebben.

Misschien willen ze helemaal niet meer, maar blijven ze elkaar trouw. Zo draait de zaak verder.

En net als bij de eerste Joegoslavië-oorlog staan we voor de schijnbare paradox dat de militairen de bedachtzamen zijn en de oorlogshitsers de civilisten, vaak oud-pacifisten. Die paradox laat zich eenvoudig verklaren: de militairen weten wat oorlog is, en de pacifisten waren er alleen maar tegen. Nu zijn ze dat opeens niet meer, omdat ze nog altijd tegen 'geweld' zijn. Het is de kracht maar ook de zwakte van de democratie dat politici er tot de weinige beroepen behoren die men zonder diploma kan uitoefenen. Maar wat Servië aangaat, men zou er goed aan doen tenminste de Griekse heldensagen te lezen: het verhaal van de Hydra is een mythe van de Balkan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden