Oorlog op een koopje

Op afstand bestuurbare vliegtuigen zijn onmisbaar geworden bij het voeren van oorlog.

BAS DEN HOND | REDSTONE ARSENALHUNTSVILLE en ALABAMA

Zo stijgt een Raven op: je pakt de onderdelen uit je rugzak en klikt ze in elkaar: vleugel, romp, motorblok, neuskegel met camera. Starten. Arm naar achteren alsof je een speer weggooit tegen de wind in, en met een doordringend geknetter krijgt het ruim een meter lange toestel de vrijheid.

Zo kun je een vijand niet ongezien bespioneren, denk je nog, maar naarmate de kleinste operationele drone van het Amerikaanse leger hoger komt, neemt het geluid snel in volume af, en uiteindelijk hoor je het helemaal niet meer. Op de grond zijn de ogen inmiddels gericht op een schootcomputer met een kaart van de omgeving en camerabeelden van de Raven, met de gebouwen en grasvelden van het Redstone Arsenal. Dat is de basis in Alabama waar de Amerikaanse landmacht zich bezighoudt met vliegende zaken: van oudsher raketten (de eerste Amerikaan die de ruimte in ging deed dat in een Mercury-capsule op een Redstone-raket) en nu steeds meer drones.

Sturen hoeft niet bij een Raven. Een paar klikken met de muis geven je aan waar hij heen moet en hoe hoog hij daar moet gaan rondcirkelen. De mensen op de grond kunnen zich helemaal concentreren op de beelden van de twee camera's, waarvan er een vooruit kijkt en de andere naar beneden en opzij. Als het vliegtuig de juiste helling heeft tijdens zijn cirkelvlucht, blijft lange tijd dezelfde plek in beeld.

Op commando, of als zijn batterij leeg is, komt een Raven weer naar de lanceerplek terug. Opnieuw zoekt hij de tegenwind, vertraagt tot hij bijna stil hangt, gooit dan de neus onverantwoord steil naar boven. Het onvermijdelijke gebeurt: de vleugels verliezen hun draagkracht, van een tiental meters hoog stort hij recht omlaag, vleugel en neuskegel breken los en stuiteren nog een paar meter extra door de lucht - wat heel goed is, want dat absorbeert botsingsenergie die anders maar vernielingen zou aanrichten. Je raapt ze op, klikt ze aan elkaar, een nieuwe batterij erin en de Raven is klaar voor de volgende patrouille.

Je kunt als Amerikaanse militair ook iets groters de lucht in sturen: de Puma past niet in een rugzak, maar wel in twee handzame kisten die je zo achterin een jeep of truck schuift. De Puma is anderhalve meter lang en weegt zes kilo, maar je kunt hem nog steeds met de hand lanceren en hij landt op dezelfde pseudo-destructieve manier.

"Elke gevechtseenheid in Afghanistan heeft Ravens", zegt Cliff Brandt, product-manager op Redstone Arsenal voor de twee typen. "We hebben nu 1700 Raven-systemen van drie vliegtuigen elk, dat zijn dus ruim 5000 vliegtuigen, en dan nog 288 Puma-systemen van drie stuks. En ze worden bediend door de militairen die ook op de tanks rijden, op de trucks, infanteristen, noem maar op. Iedereen kan het snel leren, je hoeft er geen vliegopleiding voor te volgen."

De Raven wordt veel toegepast als uitkijk boven een vooruitgeschoven post. De Puma is wat geschikter voor een patrouille die wil weten of de weg voor hen uit veilig is en blijft. Het toestel kan wat langer in de lucht blijven, en heeft betere camera's aan boord, die automatisch tegen de bewegingen van het vliegtuig in draaien, zodat de militairen op de grond een stabiel beeld zien.

Maar daarmee is de honger naar informatie over het slagveld niet gestild. Boven die eenheden met hun kleine vliegtuigen staat een brigade, en om het grote gebied in de gaten te houden waar een brigade-commandant over gaat, is het leger bezig de Shadow uit te rollen, een vliegtuig dat er met zijn 3,5 meter lengte en ruim vier meter spanwijdte alweer heel wat minder speelgoedachtig uitziet. Een Shadow wordt aangevoerd op een truck en vanuit de achterbak met een luchtdruk-kanon afgeschoten. Landen doet hij op een veldje in de buurt, automatisch daar naartoe geleid door een daar neergezette microgolfzender. Hij vliegt maximaal vier kilometer hoog en tot honderd kilometer ver weg, zijn missies kunnen zes tot negen uur duren.

Op papier werd de Shadow geboren in 1999, maar het project kwam in een stroomversnelling na de aanslagen van 11 september 2001, vertelt plaatsvervangend projectleider voor 'ground maneuver Unarmed Aircraft Systems', Thomas Todd. "Toen kreeg je een enorme inspanning om UAV's (Unmanned Aerial Vehicle, red.) in gebruik te nemen, we begonnen ze in te zetten in 2003, bij het begin van de oorlog in Irak. Nu zitten we over de honderd systemen, we hebben 700.000 vlieguren gemaakt, waarvan 90 procent op het strijdtoneel. Ondertussen hebben we natuurlijk veel geleerd. Het bleek bijvoorbeeld dat de vliegtuigen niet twaalf uur per etmaal, maar de klok rond werden gebruikt. Standaard houden zich daarom nu 27 mensen met een Shadow bezig in plaats van 22."

Nog steeds is dat een heel efficiënt gebruik van mensen, zegt Todd. "Na 9/11 zochten we manieren om in Afghanistan, en later Irak, te vechten en verkenningsmissies uit te voeren zonder dat we daar een enorm aantal militairen voor nodig zouden hebben." Zijn baas, projectleider luitenant-kolonel Joseph Anderson: "We vochten die oorlogen op een koopje, en dat konden we dankzij de UAV's. Die maken de ruimte waarin je kunt vechten enorm veel groter."

Hoe je dat precies deed, was niet meteen duidelijk voor een organisatie die gericht was op schieten en manoeuvreren op de grond en omhoogkijkend hoogstens luchtsteun verwachtte, van helikopters bijvoorbeeld. Todd: "We hadden de tactiek bepaald nog niet op een rijtje. Commandanten stuurden een UAV de lucht in en lieten hem rondjes draaien boven een doelwit tot de elektriciteit of brandstof op was, en dan stortte hij neer."

Dat lijkt eerder een stomme fout dan een verkeerd bedachte tactiek, maar in de beginjaren waren UAV's tamelijk eenvoudige, en daardoor ook goedkope vliegtuigen. Todd: "Waar we de UAV's voor maken zijn de drie v's: vervelend, vies en gevaarlijk. Vervelend is duidelijk: al die uren in de lucht blijven. Vies: rondkijken op plaatsen waar misschien wel biologische, chemische of nucleaire wapens aanwezig zijn. En gevaarlijk betekende in het begin dat commandanten de missie belangrijker vonden dan het apparaat. In de loop van de tijd is dat wel veranderd. Niet dat de missie niet meer hoofdzaak is, maar ze hebben nu de tactieken ontwikkeld om altijd ogen in de lucht te hebben, zonder dat het vliegtuig daaraan opgeofferd wordt."

Gelukkig maar, zegt luitenant-kolonel Anderson: "Naarmate de vliegtuigen verbeterden, kwamen er steeds meer dure dingen onder te hangen. Ze zijn al lang zo goedkoop niet meer."

Die dure dingen zijn natuurlijk camera's, zowel voor daglicht als voor infrarood. En computers om al die data te comprimeren en door te zenden. Maar geen wapens. Anderson: "Onze opdracht is om gaten te vullen in wat de commandant allemaal wil kunnen vanuit de lucht. Tot nu toe gaan die allemaal over: informatie, verkenning. Voor schieten hebben we wel weer andere dingen."

Zoals de Gray Eagle, de nieuwste en grootste UAV van het leger, die nog maar net ontwikkeld is en waarvan de eerste exemplaren dit jaar in Afghanistan zijn ingezet. Het is een vliegtuig waar gemakkelijk een mens in mee zou kunnen vliegen, maar in plaats daarvan hangen onder de acht meter lange romp vier Hellfire raketten. Dat zijn er twee keer zoveel als bij de Predators waarmee de luchtmacht en de CIA hun aanvallen op doelen in Afghanistan en Pakistan doen.

Alleen de naam al verraadt dat de Gray Eagle door het leger wordt gezien als een serieus vliegtuig, net als de Black Hawk en Apache-helikopters: de traditie wil dat elk vliegtuigtype de naam van een Indianenstam of een opperhoofd moet dragen. "De stammen waren allemaal al vergeven, in ieder geval de uitspreekbare namen", lacht plaatsvervangend product-manager Jeff Crabb. "Maar gelukkig vonden we dit opperhoofd."

De Gray Eagle is met zijn vloeiende lijnen duidelijk gebouwd om onzichtbaar te zijn voor radar. Net als de Shadow vliegt hij op diesel, dezelfde brandstof die ook de trucks en Humvees van de militairen gebruiken, zodat een colonne militairen niet ook weer een aparte voorraad kerosine hoeft mee te nemen. Bijna negen kilometer hoog kan hij zich posteren, als het nodig is dertig uur lang.

Ook de Amerikaanse luchtmacht zal de Gray Eagle aanschaffen, als opvolger van de bekende Predator. "Het grote verschil zit hem in het gebruik", zegt Crabb. De luchtmacht werkt strategisch, bedenkt dagen of weken van tevoren waar de vliegtuigen worden ingezet en welk doel ze eventueel moeten raken. Het vliegtuig wordt geleid vanuit de VS, per satelliet. Het leger gebruikt de toestellen tactisch, in de hitte van het gevecht, waar en wanneer ze maar nodig zijn. "Dat gaat dan van: ik heb een sluipschutter daar en daar op een dak, Gray Eagle, kijk of je hem ziet, en schakel hem uit."

In dat geval rukt de Gray Eagle uit vanaf een echte startbaan, waarop hij later ook weer zal landen. "Het moeilijkste is nog het taxiën", zegt Crabb. "Als je hem met de joystick van en naar de hangar moet sturen. Verder doet hij alles automatisch. Bij het landen zit hij perfect op de middenlijn, zijwind of niet, dat kan hij beter dan ik."

Want zelf is Crabb gepensioneerd militair vlieger. Wat automatisch betekent dat hij ooit minder enthousiast was over dat onbemande spul. "Als je me hiernaar had gevraagd toen ik commandant was tijdens Desert Storm, in Irak in 1991, zou je een compleet ander verhaal hebben gekregen dan nu van commandanten die terugkomen van het strijdtoneel. Veel van hen zouden zonder domweg niet gaan. Die zeggen: ik ga echt niet rijden met dat konvooi als ik geen UAV's boven mijn hoofd en voor me uit heb om op te letten of er niemand een bermbom legt."

Onder president Obama vliegen Amerikaanse 'drones' ook over landen waarmee de VS niet in oorlog zijn, om er terroristen te herkennen en te doden. Dat stemt de meeste inwoners van de VS, getraumatiseerd door 9/11, tevreden. Maar maakt rechtsgeleerden en mensenrechtenorganisaties ongerust. Trouw ging op verkenning in de wereld van het onbemande vliegtuig. Van Raven tot Reaper. Vandaag: 'Ik ga echt niet met dat konvooi rijden zonder UAV boven mijn hoofd.'

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden